Uczucia po esperancku: szczęśliwy, smutny, zmęczony

Uczucia wyrażasz po esperancku przez esti – „być” z przymiotnikiem – Mi estas feliĉa „jestem szczęśliwy”, Mi estas laca „jestem zmęczony” – albo przez czasownik uczucia: Mi ĝojas „cieszę się”, Mi timas „boję się”, Mi enuas „nudzę się”. Kilka cząstek słowotwórczych (mal-, -iĝ-, -ig-, -em-) zamienia potem jeden rdzeń w całą rodzinę uczuć. Zapis wymowy dzieli słowa na sylaby, a sylaba akcentowana jest zapisana wielkimi literami; zawsze jest to przedostatnia. Dźwięki są zapisane po polsku (ĉ = cz, ĝ = dż, ĵ = ż, ŝ = sz, ŭ = ł, v = w, c = jak w „cena”). Esperanckie przymiotniki nie zmieniają się według rodzaju: laca znaczy i „zmęczony”, i „zmęczona”. W tłumaczeniach podajemy formę męską.

#Uczucia jako przymiotniki

Przymiotniki kończą się na -a, a w liczbie mnogiej dostają -j: Ni estas feliĉaj – „Jesteśmy szczęśliwi”.

Odcienie znaczeń. Słownik ReVo mówi, że gaja to uczucie odczuwane i okazywane na zewnątrz, a ĝoja – głębsze, bardziej wewnętrzne. Podobnie malgaja to lżejszy, bardziej zewnętrzny nastrój, a malĝoja – głęboki smutek. Często używa się też trista: PMEG nazywa je częstym zamiennikiem malgaja i malĝoja, choć ReVo cytuje poradnik językowy, który woli formy z mal-. Feliĉa znaczy zarówno „szczęśliwy”, jak i „mający szczęście”; o zwykłym farcie mów bonŝanca. Ĵaluza to lęk przed utratą czegoś, co jest twoje, a chcieć tego, co ma ktoś inny, to envii – „zazdrościć”. Polskie „zazdrosny” i „zazdrość” obejmują oba te znaczenia, a esperanto je rozdziela.

Uczucia na -ita. Ĉagrenita, surprizita i ravita – „zachwycony” pochodzą od czasowników ĉagreni – „martwić”, surprizi – „zaskakiwać” i ravi – „zachwycać”. Końcówka -ita daje stan będący skutkiem czynności, więc Mi estas surprizita to „jestem zaskoczony” (czymś). Polski odpowiednik to imiesłów bierny: „zaskoczony”, „zachwycony”. Zobacz imiesłowy.

#Uczucia jako czasowniki

Lubić, kochać, nienawidzić. We współczesnym użyciu ŝati jest łagodniejsze, a ami mocniejsze; ReVo zauważa, że dawniej bywało odwrotnie. PMEG wyjaśnia, że ŝati i plaĉi znaczą prawie to samo, ale zamieniają role: Mi ŝatas la libron to to samo co La libro plaĉas al mi. Polak ma tu ułatwienie, bo polskie „lubię tę książkę” to ŝati, a „podoba mi się ta książka” – plaĉi z al mi, czyli z tą samą budową. Aby powiedzieć „nie lubię”, użyj Mi ne ŝatas ĝin, a malami zachowaj na prawdziwą nienawiść. Malŝati niektóre słowniki glosują jako „nie lubić”, ale ReVo definiuje je jako traktowanie czegoś jako bezwartościowego lub nieważnego, więc bezpieczniejsze jest Mi ne ŝatas. O miłości między ludźmi zobacz Kocham cię.

Co stoi po czasowniku. Przyczynę podaj przez pri albo pro: ReVo ma i ĝoji pri la bonaĵo, i mi ĝojas pro via helpo. Całe zdanie wprowadza ke: Mi ĝojas, ke vi venis; Mi timas, ke pluvos – „Boję się, że będzie padać”. Te same elementy występują po esti z przymiotnikiem: Mi estas ĝoja, ke vi venis. Głód i pragnienie opisuje strona jedzenie i picie, a zimno i upał – pogoda i pory roku.

Bez „się”. Wiele polskich czasowników uczuć ma zaimek „się”: bać się, cieszyć się, wstydzić się, złościć się, nudzić się. Ich esperanckie odpowiedniki – timi, ĝoji, honti, koleri, enui – nie mają zaimka zwrotnego, więc nie dodawaj min ani sin: Mi timas min znaczyłoby „boję się samego siebie”. Pamiętaj też o dopełnieniu: po polskim „boję się” stoi dopełniacz („psa”), a po timi zwykły biernik z -n: Mi timas la hundon.

#Cztery sposoby, by powiedzieć, jak się czujesz

W senti sin – „czuć siebie” słowo min jest dopełnieniem, a przymiotnik po nim opisuje ciebie, więc nie dostaje -n: Ni sentas nin solaj – „Czujemy się samotni”. PMEG nazywa to opisem dołączonym przez czasownik. Do tego, jak dobrze się czujesz, użyj przysłówka: Mi sentas min bone – „Czuję się dobrze”. Ostatni wzór pochodzi z PMEG, który cytuje Estas al mi malvarme z tłumaczenia baśni Andersena, wykonanego przez Zamenhofa; al mi wskazuje osobę, która to odczuwa. Polskie „jest mi zimno” ma tę samą budowę, z „mi” w celowniku.

#Cząstki słowotwórcze tworzące uczucia

Więcej o przedrostkach i przyrostkach. Polskie pary „uspokoić – uspokoić się” i „zmartwić – zmartwić się” odpowiadają dokładnie parom trankviligi – trankviliĝi i ĉagreni – ĉagreniĝi: „się” sygnalizuje tu -iĝ-. Na co zwrócić uwagę:

• Przeciwieństwo, a nie samo „nie”. Mal- to przeciwna idea, a ne tylko zaprzecza. Para z PMEG to ami → malami: Mi ne amas lin – „Nie kocham go”, ale Mi malamas lin – „Nienawidzę go”.
• Nie ma ĝojiĝi. ReVo nie podaje ĝojiĝi, bo ĝoji już znaczy „odczuwać radość”.
• Strach. Timiĝi istnieje, ale PMEG poleca ektimi na „przestraszyć się”.
• Stan przemijający. PMEG pisze, że -em- może nazywać też chwilową skłonność: dormema to „czujący senność”, a nie „dużo śpiący”.

#Pytanie o samopoczucie i odpowiedzi

ReVo definiuje farti jako bycie w dobrym lub złym stanie pod względem czynności ciała, a Kiel vi fartas? wciąż jest standardowym „jak się masz?”; odpowiedzi znajdziesz w powitaniach. Kiel vi sentas vin? pyta o nastrój w tej chwili. Polskie „Co ci jest?” brzmi jak Kio estas al vi?: w obu językach osoba, której to dotyczy, jest w celowniku (po esperancku wyraża to al).

#Pocieszanie i reagowanie

Polecenia kończą się na -u, czyli to tryb rozkazujący, a ne robi z nich zakazy. Krótkie okrzyki takie jak Ve! – „biada” i Hura! – „hurra” to wykrzykniki.

#Częste pytania

#Jak powiedzieć „jestem szczęśliwy” po esperancku?

Mi estas feliĉa albo Mi estas ĝoja. Samo Mi ĝojas znaczy „cieszę się”, zwykle z czegoś konkretnego.

#Jak powiedzieć „jestem zmęczony” po esperancku?

Mi estas laca. „Jestem wyczerpany” to Mi estas lacega, a „robię się zmęczony” – Mi laciĝas. Ta sama forma laca oznacza też „zmęczona”.

#Jak powiedzieć „jestem smutny” po esperancku?

Mi estas malĝoja, Mi estas malgaja albo Mi estas trista. Wszystkie trzy są w użyciu, a malĝoja jest najgłębsze.

#Jak powiedzieć „boję się” po esperancku?

Mi timas, z dopełnieniem (Mi timas la hundon) albo ze zdaniem (Mi timas, ke pluvos). „Nie bój się” to Ne timu. Zaimka „się” nie dodajesz.

#Czym różni się feliĉa od ĝoja?

Feliĉa to zwykłe „szczęśliwy”, które znaczy też „mający szczęście”. Ĝoja to „radosny, uradowany”, a ĝoji – „cieszyć się” z czegoś.

#Źródła

• ReVo: feliĉa, ĝoji, ĝoja, malĝoja, gaja, malgaja, kontenta, trista, kolera, timi, laca, enui
• ReVo: esperi, bedaŭri, sopiri, honti, envii, ŝati, ami, malami, plaĉi, ĉagreni, ravi
• ReVo: trankvila, soleca, fiera, ĵaluza, nervoza, kondolenci, kunsenti, farti, okazi
• PMEG: EM, IĜ, ET, MAL, EK
• PMEG: IĜ-verboj (timiĝi, ektimi), priskribaj verboj (esti, fariĝi), similsignifaj verboj (ŝati, plaĉi)
• Tatoeba (CC BY 2.0 FR), zwroty potwierdzone jako używane: #1150510 Kio estas al vi?, #435657 Kio okazis?, #3952972 Kio ĝenas vin?, #656588 Kiel vi sentas vin?, #1840821 Mi sentas min sola, #12091947 Kial vi estas malĝoja?, #4810793 Mi kondolencas, #550822 Kia domaĝo, #1015630 Ne ploru, #429408 Ne timu, #466730 Trankviliĝu, #470078 Mi enuas