Jedzenie i picie po esperancku: słownictwo i zwroty

Jedzenie to manĝaĵo, a napój to trinkaĵo; oba słowa powstają od czasowników manĝi – „jeść” i trinki – „pić” z przyrostkiem -aĵ- – „konkretna rzecz”. Codzienne posiłki to matenmanĝo – „śniadanie”, tagmanĝo – „obiad” i vespermanĝo – „kolacja”. Większość nazw owoców, warzyw i napojów to międzynarodowe rdzenie z rzeczownikową końcówką -o, więc wiele z nich wygląda znajomo. Zapis wymowy dzieli słowa na sylaby, a sylaba akcentowana jest zapisana wielkimi literami; dźwięki są zapisane po polsku (ĉ = cz, ĝ = dż, ĵ = ż, ŝ = sz, ŭ = ł, v = w, c = jak w „cena”, także przed i: ci to „tsi”, a nie polskie „ć”).

#Posiłki i jedzenie

Nazwy posiłków to złożenia: mateno – „rano” + manĝo – „posiłek”. Zmień końcówkę na -i, a powstają czasowniki: Mi matenmanĝas je la sepa – „Jem śniadanie o siódmej.” Polskie „śniadanie” to więc matenmanĝo, „obiad” zwykle odpowiada tagmanĝo, a „kolacja” – vespermanĝo. Około dwudziestu z tych słów uczy lekcja 5 darmowego kursu.

#Owoce

Złożenia są częste: vinbero to dosłownie „winna jagoda” (vino + bero), a akvomelono – „wodny melon”. Po polsku „winogrono” też składa się z „wina” i „grona”. Drzewo owocowe to arbo, a „jabłoń” – pomarbo.

#Warzywa

Terpomo to dosłownie „ziemne jabłko” (tero + pomo), tak jak francuskie pomme de terre; polski „ziemniak” opiera się na podobnym pomyśle, bo wywodzi się od „ziemi”. Uważaj na „sałatę”: salato ReVo definiuje jako potrawę z warzyw lub ziół z solą, octem i olejem, czyli polską „sałatkę”. Roślina „sałata” to laktuko.

#Mięso, ryby, nabiał i pieczywo

Bovaĵo to bovo – „bydło” + -aĵ-, a porkaĵo pochodzi od porko – „świnia”. ReVo definiuje viando jako mięsną część ciała zwierzęcia, bez ryb, które zostają przy fiŝo. Polskie „chleb” to pano; z polskim „panem” (mężczyzną) nie ma ono nic wspólnego.

#Napoje

#Smaki i przyprawy

Rzeczownik to gusto – „smak”, a czasownik gusti – „smakować (czymś), mieć jakiś smak”: La kafo gustas amare – „Kawa smakuje gorzko.” ReVo opisuje acida jako ostre jak ocet lub cytryna. Polskie „smakuje mi” oddaj raczej przez plaĉi – „podobać się” albo ŝati – „lubić”: Ĉi tiu supo plaĉas al mi – „Ta zupa mi smakuje.”

#Słowotwórstwo od nazw jedzenia

Kilka przyrostków zamienia jeden rdzeń w całą rodzinę słów. Zobacz słowotwórstwo, przyrostki i przedrostki.

Polakowi te cząstki są bliskie: -ej- odpowiada polskiemu „-nia” (bakejo – „piekarnia”, kafejo – „kawiarnia”), a -uj- – „-nica” (sukerujo – „cukiernica”). PMEG dodaje, że -uj- może też nazywać roślinę rodzącą owoc (pomujo – „jabłoń”), ale dziś wielu woli pomarbo. Jak zamówić posiłek w restoracio – „restauracji”, zobacz w zwrotach podróżnych.

#Zwroty przy stole

To, co jesz lub pijesz, jest dopełnieniem, więc dostaje -n: Mi manĝas pomon, Mi trinkas teon. Zobacz biernik. Po polsku przy „pić” często pojawia się dopełniacz („napić się wody”); po esperancku zawsze jest -n.

Weganin to vegano. Po kun – „z” i sen – „bez” nie ma -n, bo to przyimki; polskie „bez” wymaga dopełniacza („bez cukru”), a esperanckie sen niczego w rzeczowniku nie zmienia. Toasty takie jak Je via sano! – „Na zdrowie!” znajdziesz w życzeniach i okazjach.

#Ilości ze słowem da

Słowo da łączy miarę z substancją, którą ta miara określa, tak jak polski dopełniacz po „szklanka”, „kilo” czy „kawałek”.

PMEG podaje takie zasady:

• Po da nie ma -n. Biernik dostaje miara: Mi trinkas glason da akvo – „Piję szklankę wody.”
• Po zwykłych liczebnikach nie ma da. Mów Mi havas cent pomojn, ale Mi havas centon da pomoj – „mam sto jabłek”, bo cento jest rzeczownikiem.
• Nie używa się da przed la, mia ani ĝi. Użyj de albo el: Ni manĝis iom de la pano – „Zjedliśmy trochę tego chleba.”
• Pytaj przez kiom da: Kiom da sukero vi volas? – „Ile cukru chcesz?”

Polszczyzna używa dopełniacza w obu przypadkach: „szklanka wody” i „trochę tego chleba”. Esperanto je rozdziela: da dla miary, de albo el dla części czegoś określonego. Glaso da vino to szklanka pełna wina, a vinglaso – szklanka przeznaczona do wina, czyli kieliszek.

#Częste pytania

#Jak powiedzieć „jedzenie” po esperancku?

Manĝaĵo to jedzenie, czyli to, co się je; manĝo to posiłek.

#Jak powiedzieć „śniadanie”, „obiad” i „kolacja” po esperancku?

Matenmanĝo, tagmanĝo i vespermanĝo; jako czasowniki: matenmanĝi, tagmanĝi i vespermanĝi.

#Jak powiedzieć „jestem głodny” i „chce mi się pić” po esperancku?

Mi malsatas albo Mi estas malsata – „jestem głodny”, a Mi soifas – „chce mi się pić”. Gdy się najesz, powiedz Mi estas sata.

#Jak powiedzieć „smacznego” po esperancku?

Bonan apetiton! ReVo opisuje to jako życzenie wypowiadane przed posiłkiem.

#Źródła

• ReVo: manĝi (nazwy posiłków, intermanĝeto), trinki, apetito, sata, soifi, gusti, acida, spica, viando, bovaĵo, porkaĵo, kulero, vegetarano, salato, laktuko
• PMEG: AĴ, EJ, IST, UJ, Da – bazaj reguloj, Da – detalaj reguloj