Esperanto’da yiyecek ve içecek: kelimeler ve ifadeler

Yiyecek manĝaĵo, içecek ise trinkaĵo’dur; ikisi de manĝi “yemek” ve trinki “içmek” fiillerine somut bir şey bildiren -aĵ- ekinin eklenmesiyle kurulur. Günlük öğünler matenmanĝo “kahvaltı”, tagmanĝo “öğle yemeği” ve vespermanĝo “akşam yemeği”dir. Meyve, sebze ve içecek kelimelerinin çoğu -o ile biten uluslararası köklerdir; bu yüzden birçoğu size tanıdık gelir. Okunuş sütunları kelimeleri hecelere böler, vurgulu heceyi büyük harflerle gösterir ve sesleri Türkçe yazımla verir.

#Öğünler ve yemek yemek

Öğün adları birleşik kelimelerdir: mateno “sabah” + manĝo “öğün”. Fiil için sonu -i yapın: Mi matenmanĝas je la sepa – “Saat yedide kahvaltı yapıyorum.” Ücretsiz kursun 5. dersi bu kelimelerden yirmi kadarını öğretir.

Türkçedeki “yemek” kelimesi hem eylemi (manĝi), hem öğünü (manĝo), hem de yiyeceği (manĝaĵo) karşılar; Esperanto bunları ayırır. Aynı şekilde “içmek” (trinki) ile “içecek” (trinkaĵo) ayrı kelimelerdir.

#Meyve

Birleşik kelimeler yaygındır: vinbero “şarap meyvesi” (vino + bero) ve akvomelono “su kavunu”. Ağaç için pomarbo “elma ağacı” deyin.

#Sebze

Terpomo kelimesi harfi harfine “toprak elması”dır (tero + pomo).

#Et, balık, süt ürünleri ve ekmek

Bovaĵo, bovo “sığır” + -aĵ-’dır; porkaĵo ise porko “domuz”dan gelir. ReVo viando’yu hayvan etinin kas kısmı olarak tanımlar; balık buna dahil değildir, o fiŝo olarak kalır.

#İçecekler

#Tatlar ve baharatlar

İsim gusto “tat”, fiil gusti “tadı olmak, tadına bakmak”tır: La kafo gustas amare – “Kahvenin tadı acı.” ReVo acida’yı sirke ya da limon gibi keskin diye tanımlar.

Türkçedeki “acı” hem amara “acı tat” (safra, kakao gibi) hem de acı biberin yakıcı tadı için kullanılır; ikincisi için ReVo’nun “baharat gibi güçlü, keskin tat ya da koku” diye tanımladığı spica en yakın karşılıktır.

#Türk mutfağından kelimeler

Aşağıdaki Esperanto kelimelerinin hepsi ReVo’dadır. Yalnızca turka kafo iki kelimeden kurulmuştur: ReVo’daki turka ve kafo; Esperanto Vikipedio’da kendi maddesi de vardır.

Bu liste yalnızca Esperanto’da denetlenebilir karşılığı olan kelimeleri içerir; başka Türk yemekleri için kelimeyi Türkçe adıyla söyleyip açıklayabilirsiniz.

#Yiyecek kelimeleriyle kelime türetme

Birkaç son ek, tek bir kökü bir kelime ailesine dönüştürür. Bkz. kelime türetme, son ekler ve ön ekler.

Türkçedeki “-cı/-ci” eki (aşçı, fırıncı) -ist-’e, “-lık/-lik” eki (şekerlik, tuzluk) ise -uj-’a karşılık gelir. PMEG, -uj-’un bir meyveyi veren bitkiyi de adlandırabileceğini ekler (pomujo “elma ağacı”), ama artık birçok kişi pomarbo’yu tercih eder. Bir restoracio’da sipariş vermek için seyahat ifadelerine bakın.

#Sofrada kullanılan ifadeler

Yediğiniz ya da içtiğiniz şey nesnedir, bu yüzden -n alır: Mi manĝas pomon, Mi trinkas teon. Bkz. belirtme durumu.

Vegan için vegano denir. Ayrıca kun “ile” ve sen “-siz” kelimelerinden sonra -n gelmez, çünkü bunlar edatlardır. Je via sano! gibi kadeh kaldırma sözleri için dilekler ve kutlamalar sayfasına bakın.

#da ile miktar bildirmek

Da kelimesi, bir ölçüyü ölçtüğü maddeye bağlar; İngilizce “of” gibi. Türkçede “bir bardak su” derken ölçü ile madde arasına hiçbir kelime girmez; Esperanto’da araya da girer.

PMEG şu kuralları verir:

• Eklenecek -n, da’dan sonra değil, ölçü kelimesinde olur. Mi trinkas glason da akvo – “Bir bardak su içiyorum.”
• Düz sayılardan sonra da gelmez. Mi havas cent pomojn deyin, ama Mi havas centon da pomoj “Yüz elmam var”, çünkü cento bir isimdir.
• Şunlardan önce da gelmez: la, mia, ĝi. Bunun yerine de ya da el kullanın: Ni manĝis iom de la pano – “Ekmeğin bir kısmını yedik.”
• Soru için kiom da: Kiom da sukero vi volas? – “Ne kadar şeker istiyorsunuz?”

Glaso da vino şarap dolu bir bardaktır, vinglaso ise şarap için yapılmış bardak, yani kadehtir.

#Sık sorulan sorular

#Esperanto’da “yiyecek” nasıl denir?

Manĝaĵo yiyecektir, yani yediğiniz şeylerdir; manĝo ise bir öğündür. Türkçedeki “yemek” kelimesi ikisini de karşılar.

#Esperanto’da kahvaltı, öğle yemeği ve akşam yemeği nasıl denir?

Matenmanĝo, tagmanĝo ve vespermanĝo; fiil olarak matenmanĝi, tagmanĝi ve vespermanĝi.

#Esperanto’da “açım” ya da “susadım” nasıl denir?

Aç için Mi malsatas ya da Mi estas malsata, susamak için Mi soifas. Yeterince yediğinizde Mi estas sata deyin.

#Esperanto’da “afiyet olsun” nasıl denir?

Bonan apetiton! ReVo bunu yemekten önce söylenen bir dilek olarak betimler.

#Kaynaklar

• ReVo: manĝi (öğün adları, intermanĝeto), trinki, apetito, sata, soifi, gusti, acida, spica, viando, bovaĵo, porkaĵo, kulero, vegetarano
• ReVo, Türk mutfağı kelimeleri: teo, kafo, turka, jogurto, jahurto, olivo, olivoleo, pilafo, bulguro, kebabo, halvao, lento, melongeno, granato, figo, abrikoto, pistako, sezamo
• Esperanto Vikipedio (CC BY-SA): Turka kafo, Kebabo
• PMEG: AĴ, EJ, IST, UJ, Da – bazaj reguloj, Da – detalaj reguloj