Saluton kursu
Esperanto dersi 5: belirtme durumu -n, yiyecek ve içecek
Tek bir harf, -n, kimin kime ne yaptığını gösterir – ve kelimeleri neredeyse istediğiniz sıraya koymanızı sağlar.
Her seferinde tek bir şey: diyalog satır satır, yeni kelimeler ses ve resimlerle, her ekranda bir alıştırma.
29 kelime21 alıştırma~18 dk
Bu derste Esperanto’nun en ünlü ekini öğreneceksiniz: -n. Bu ek nesneyi, yani birinin gördüğü, yediği, içtiği, istediği ya da pişirdiği şeyi gösterir: Mi vidas la katon – “Kediyi görüyorum”. -n nesneyi gösterdiği için kelime sırası anlam değişmeden değişebilir. Bu arada yiyecek ve içecekle ilgili yirmi kadar kelime öğreneceksiniz.
Diyalog
Krakov’da akşam yemeği, São Paulo’da öğle yemeği saati. Görüntülü bir görüşme.
| Esperanto | Türkçe |
|---|---|
| Ana: Saluton, Tomo! Kion vi faras? | Merhaba Tomo! Ne yapıyorsun? |
| Tomo: Mi kuiras la vespermanĝon. Kaj vi? | Akşam yemeğini pişiriyorum. Ya sen? |
| Ana: Mi manĝas mian tagmanĝon: rizon, fazeolojn kaj salaton. | Öğle yemeğimi yiyorum: pilav, fasulye ve salata. |
| Tomo: Mmm, bongusta tagmanĝo! Mi kuiras fungan supon, kiel mia avino. | Mmm, lezzetli bir öğle yemeği! Ben büyükannem gibi mantar çorbası yapıyorum. |
| Tomo: Ho, mi vidas la katon! Saluton, Kafo! | Aa, kediyi görüyorum! Merhaba Kafo! |
| Ana: Jes. Kafo ŝatas rizon, sed ne fazeolojn! | Evet. Kafo pilavı sever ama fasulyeyi sevmez! |
| Tomo: Kaj kion vi trinkas? | Peki ne içiyorsun? |
| Ana: Mi trinkas kafon. | Kahve içiyorum. |
| Tomo: Kafon aŭ Kafon? | Kahveyi mi, Kafo’yu mu? |
| Ana: Ha ha! La trinkaĵon, kompreneble, ne la katon! | Ha ha! İçeceği tabii ki, kediyi değil! |
| Tomo: Mi trinkas teon kun citrono. | Ben limonlu çay içiyorum. |
| Ana: Kaj la supon vi manĝas kun pano? | Peki çorbayı ekmekle mi yiyorsun? |
| Tomo: Kompreneble! Supon sen pano mi ne manĝas! | Tabii ki! Ekmeksiz çorba yemem! |
| Ana: Nun mi volas supon! | Şimdi canım çorba istiyor! |
| Tomo: Do vi devas veni al Krakovo! | O zaman Krakov’a gelmen lazım! |
Şakaya dikkat edin: kafon “kahve” ile Kafon “Kafo’yu (kediyi)” aynı okunur. İkisi de -n alır, çünkü ikisi de trinkas fiilinin nesnesidir.
Yeni kelimeler
| Esperanto | Türkçe | Notlar |
|---|---|---|
| vidi | görmek | |
| manĝi | yemek, yemek yemek | manĝo “öğün, yemek” |
| trinki | içmek | trinkaĵo “içecek” |
| veni | gelmek | |
| tagmanĝo | öğle yemeği | tago “gün” + manĝo “öğün” |
| vespermanĝo | akşam yemeği | vespero + manĝo |
| matenmanĝo | kahvaltı | mateno + manĝo |
| rizo | pirinç, pilav | |
| fazeolo | fasulye | genellikle çoğul: fazeoloj |
| salato | salata | |
| supo | çorba | |
| fungo | mantar | funga supo “mantar çorbası” |
| pano | ekmek | |
| fromaĝo | peynir | |
| pomo | elma | terpomo “patates” (kelimesi kelimesine “toprak elması”) |
| kafo | kahve | |
| teo | çay | |
| akvo | su | |
| lakto | süt | |
| citrono | limon | |
| bongusta | lezzetli | bona + gusto “tat” |
| kun | ile, -li | teo kun citrono “limonlu çay” |
| sen | -siz, olmadan | Türkçedeki “sen” zamiriyle karıştırmayın |
| aŭ | ya da, veya | |
| kompreneble | tabii ki, elbette |
Dil bilgisi
-n ne yapar
-n eki nesneyi, yani eylemin yöneldiği kişiyi ya da şeyi gösterir. Eylemi yapan özne -n almaz. Kuralların tamamı belirtme durumu sayfasında.
| Esperanto | Türkçe |
|---|---|
| Tomo vidas la katon. | Tomo kediyi görüyor. |
| La kato vidas Tomon. | Kedi Tomo’yu görüyor. |
| Ana trinkas kafon. | Ana kahve içiyor. |
| Mi volas supon. | Çorba istiyorum. |
Zamirler de -n alır: min “beni”, vin “seni, sizi”, lin “onu (erkek)”, ŝin “onu (kadın)”, ĝin “onu (hayvan, nesne)”, nin “bizi”, ilin “onları”. La kato vidas min – “Kedi beni görüyor”. Soru kelimeleri de alır: Kion vi trinkas? – “Ne içiyorsun?”
Türkçe konuşanlar için. -n, Türkçedeki belirtme durumu ekine (-ı, -i, -u, -ü) benzer: “kediyi” la katon, “Tomo’yu” Tomon, “beni” min olur. Önemli fark şudur: Türkçede ek yalnızca belirli nesneye gelir, Esperanto’da ise belirli ya da belirsiz her nesneye. Eksiz “Kahve içiyorum” da Mi trinkas kafon olur, “Kitap okuyorum” da Mi legas libron. Belirliliği -n değil, la gösterir: Mi legas la libron “Kitabı okuyorum”, Mi legas libron “Kitap okuyorum”. Soru kelimesi de böyledir: Türkçede “Ne içiyorsun?” eksizdir, Esperanto’da Kion vi trinkas? Bazı fiiller ise Türkçede “-e” ya da “-den” ister ama Esperanto’da doğrudan nesne alır: “Sana yardım ediyorum” Mi helpas vin, “Kediden korkuyorum” Mi timas la katon olur.
Çoğul ve sıfatlarla -n
Nesne çoğulsa -n, -j ekinden sonra gelir: -ojn. Nesneyi niteleyen sıfatlar ve iyelik zamirleri de -n alır.
| Özne biçimi | Nesne biçimi |
|---|---|
| fazeoloj | fazeolojn |
| mia tagmanĝo | mian tagmanĝon |
| funga supo | fungan supon |
| ruĝaj pomoj | ruĝajn pomojn |
Türkçede ek, tamlamanın sonuna yalnızca bir kez gelir (“kırmızı elmaları”); Esperanto’da ise nesnedeki isim de sıfat da -n alır: ruĝajn pomojn.
Kelime sırası esnektir
-n nesneyi gösterdiği için nesneyi, kimin ne yaptığını değiştirmeden yerinden oynatabilirsiniz. Olağan sıra özne – fiil – nesnedir: Tomo vidas la katon. Bu, Türkçedeki olağan özne – nesne – yüklem sırasından farklıdır: Esperanto’da fiil genellikle nesneden önce gelir. Nesneyi başa almak onu vurgular; Tomo’nun Supon sen pano mi ne manĝas! cümlesindeki gibi. Bkz. kelime sırası.
Aşağıdaki ilk üç cümlede ok, nerede durursa dursun her zaman -n almış kelimeyi gösterir: Tomo kediyi görüyor. İlki olağan sıradır. Diğer ikisi la katon öğesini başa alır: La katon vidas Tomo, kediyi başkasının değil Tomo’nun gördüğünü, La katon Tomo vidas ise Tomo’nun başka bir şeyi değil kediyi gördüğünü vurgular. Türkçede de vurgulanan öğe fiilin hemen önüne gelir: “Kediyi Tomo görüyor.” Son cümlede ise -n eki Tomon kelimesine geçmiştir; artık Tomo’ya bakan kedidir.
Tomo özne vidas fiil la katon nesne
La katon nesne vidas fiil Tomo özne
La katon nesne Tomo özne vidas fiil
Tomo kediyi görüyor.
La kato özne vidas fiil Tomon nesne
Kedi Tomo’yu görüyor.
-n gelmeyen yerler
- Fiil esti olduğunda. La kato estas Kafo – kedi ile Kafo aynı şeydir, bu yüzden nesne yoktur.
- Edattan sonra. kun pano “ekmekle”, sen fazeoloj “fasulyesiz”. Yön bildiren tek istisnayı 9. derste göreceksiniz.
Saluton ve bonan tagon sonundaki -n
Bu selamlar, söylenmeyen bir fiilin nesneleridir: (Mi deziras al vi) bonan tagon – “(Size) iyi bir gün (dilerim)”. Saluton da (Mi donas al vi) saluton – “(Size) bir selam (veririm)” – cümlesinin kısaltmasıdır. Bu yüzden bona kelimesi bonan, tago kelimesi tagon, saluto “selam” kelimesi de saluton olur. Dankon “teşekkürler” de aynı biçimde işler.
Alıştırmalar
Kültür köşesi
Esperanto konuşanlar çoğu zaman evlerinde birlikte yemek yer. Gençlik örgütü TEJO’nun 1974’ten beri yürüttüğü ücretsiz konaklama ağı Pasporta Servo’da 121 ülkede 2.400’den fazla ev sahibi var. Konuklar ücretsiz kalır ve ev sahipleriyle – çoğu zaman akşam yemeğinde – Esperanto konuşur. Bkz. Esperanto nerelerde konuşuluyor.
Sık sorulan sorular
Esperanto’da belirtme durumu neden var?
Nesneyi açıkça gösterir; böylece kimin ne yaptığı değişmeden kelime sırası vurgu için değiştirilebilir. Fundamento (1905) bunu 2. kuralda tanımlar: belirtme durumu, yalın biçime -n eklenerek yapılır.
Türkçedeki belirtme durumu ile Esperanto’daki -n aynı mı?
Çok benzer ama aynı değil. İkisi de nesneyi gösterir; ancak Türkçede ek yalnızca belirli nesneye gelir (“kitabı okuyorum”), Esperanto’da ise her nesneye (Mi legas libron – “Kitap okuyorum”). Esperanto’da -n ayrıca yön ve zaman da gösterebilir; bunları 6. derste ve 9. derste göreceksiniz.
-n ekini unutursam beni anlarlar mı?
Çoğu zaman bağlamdan anlarlar. Ama bazen -n anlamı değiştirir: La hundo ĉasas la katon “Köpek kediyi kovalıyor” demektir, La hundon ĉasas la kato ise “Kedi köpeği kovalıyor”.
Adlar -n alır mı?
Tomo ya da Kafo gibi -o ile biten adlar her isim gibi -n alır: Mi vidas Tomon. PMEG’e göre başka bir ünlüyle biten bir ad -n ekini doğrudan alabilir – Mi vidas Anan – ya da anlam açıksa eksiz kalabilir.
Kaynaklar
- Fundamento de Esperanto – İngilizce dil bilgisi (2. ve 8. kurallar)
- PMEG: N-finaĵo – bazaj reguloj
- PMEG: N-finaĵo por objekto (nesne)
- PMEG: Vortordo (kelime sırası)
- PMEG: Mallongigitaj frazoj (-n ile selamlar)
- PMEG: Ne-esperantigitaj nomoj (adlar ve -n eki)
- Pasporta Servo
- TEJO – about TEJO (İngilizce)
Esperantopedia işinize yaradıysa ona destek olabilirsiniz.