Kurso Saluton
Esperanto-leciono 5: la akuzativo -n, manĝaĵo kaj trinkaĵo
Unu litero, -n, montras, kiu kion faras al kiu – kaj permesas meti vortojn en preskaŭ ĉiu ordo.
Unu afero samtempe: la dialogo linio post linio, novaj vortoj kun sono kaj bildoj, unu ekzerco por ekrano.
29 vortoj21 ekzercoj~18 min
En ĉi tiu leciono vi lernas la plej konatan Esperantan finaĵon: -n. Ĝi markas la rektan objekton – tion, kion iu vidas, manĝas, trinkas, volas aŭ kuiras: Mi vidas la katon. Ĉar -n montras la objekton, la vortordo povas ŝanĝiĝi sen ŝanĝi la signifon. Survoje vi lernos proksimume dudek vortojn pri manĝaĵo kaj trinkaĵo.
Dialogo
Videovoko dum la vespermanĝo en Krakovo – kaj dum la tagmanĝo en San-Paŭlo.
| Dialogo | Alivorte |
|---|---|
| Ana: Saluton, Tomo! Kion vi faras? | Ana demandas, kio okupas Tomon. |
| Tomo: Mi kuiras la vespermanĝon. Kaj vi? | Tomo preparas la vesperan manĝon. Li demandas Anan. |
| Ana: Mi manĝas mian tagmanĝon: rizon, fazeolojn kaj salaton. | Ana nun havas sian tagmanĝon. Ŝi manĝas tri aferojn: rizon, fazeolojn kaj salaton. |
| Tomo: Mmm, bongusta tagmanĝo! Mi kuiras fungan supon, kiel mia avino. | La tagmanĝo de Ana havas bonan guston. Tomo kuiras supon el fungoj, same kiel lia avino. |
| Tomo: Ho, mi vidas la katon! Saluton, Kafo! | Tomo rimarkas la katon de Ana kaj salutas ĝin. |
| Ana: Jes. Kafo ŝatas rizon, sed ne fazeolojn! | La kato ŝatas manĝi rizon, sed fazeoloj ne plaĉas al ĝi. |
| Tomo: Kaj kion vi trinkas? | Tomo demandas pri la trinkaĵo de Ana. |
| Ana: Mi trinkas kafon. | Ana trinkas varman brunan trinkaĵon el kafo-grajnoj. |
| Tomo: Kafon aŭ Kafon? | Tomo ŝercas: la trinkaĵo kaj la kato havas la saman nomon. |
| Ana: Ha ha! La trinkaĵon, kompreneble, ne la katon! | Ana ridas: ŝi certe trinkas la trinkaĵon, ne la katon. |
| Tomo: Mi trinkas teon kun citrono. | Tomo trinkas teon, kaj en la teo estas citrono. |
| Ana: Kaj la supon vi manĝas kun pano? | Ana demandas, ĉu Tomo manĝas la supon kune kun pano. |
| Tomo: Kompreneble! Supon sen pano mi ne manĝas! | Tomo ĉiam manĝas panon kun supo; li neniam manĝas supon sen pano. |
| Ana: Nun mi volas supon! | Ana ankaŭ havas deziron manĝi la supon de Tomo. |
| Tomo: Do vi devas veni al Krakovo! | Se Ana volas la supon, ŝi devas veni al Tomo en Krakovo. |
Rimarku la ŝercon: kafon (la trinkaĵo) kaj Kafon (la nomo de la kato) sonas same. Ambaŭ ricevus -n, ĉar ambaŭ povus esti objekto de trinkas.
Novaj vortoj
| Vorto | Klarigo | Rimarko |
|---|---|---|
| vidi | percepti per la okuloj | |
| manĝi | meti manĝaĵon en la buŝon kaj gluti ĝin | manĝo = tio, kion oni manĝas |
| trinki | gluti likvaĵon | trinkaĵo = likvaĵo por trinki |
| veni | iri al la loko de la parolanto | |
| tagmanĝo | la manĝo meze de la tago | tago + manĝo |
| vespermanĝo | la manĝo en la vespero | vespero + manĝo |
| matenmanĝo | la manĝo en la mateno | mateno + manĝo |
| rizo | bruna aŭ blanka greno el varmaj landoj | |
| fazeolo | legomo kun malgrandaj grajnoj | ofte plurale: fazeoloj |
| salato | malvarma manĝaĵo el freŝaj verdaj folioj | |
| supo | varma likva manĝaĵo | |
| fungo | planto sen folioj, kiu kreskas en arbaro | funga supo = supo el fungoj |
| pano | manĝaĵo, kiun oni bakas el faruno | |
| fromaĝo | manĝaĵo, kiun oni faras el lakto | |
| pomo | ronda frukto de pomarbo | terpomo = „pomo de la tero” |
| kafo | varma bruna trinkaĵo el kafo-grajnoj | |
| teo | trinkaĵo el sekaj folioj kaj varma akvo | |
| akvo | senkolora likvaĵo, kiun ni trinkas | |
| lakto | blanka trinkaĵo, kiun donas bovino | |
| citrono | flava acida frukto | |
| bongusta | kun bona gusto | bona + gusto |
| kun | kune; en la sama loko aŭ tempo | kun pano |
| sen | ne kun; kiam io mankas | sen pano |
| aŭ | vorteto por elekto inter aferoj | teo aŭ kafo |
| kompreneble | certe; tio estas evidenta |
Gramatiko
Kion faras -n
La finaĵo -n markas la rektan objekton: la personon aŭ aferon, kiun tuŝas la agado. La subjekto – tiu, kiu agas – ne ricevas -n. Plenajn regulojn vidu en la paĝo pri la akuzativo.
| Frazo | Subjekto | Objekto |
|---|---|---|
| Tomo vidas la katon. | Tomo | la kato |
| La kato vidas Tomon. | la kato | Tomo |
| Ana trinkas kafon. | Ana | kafo |
| Mi volas supon. | mi | supo |
Ankaŭ pronomoj ricevas -n: min, vin, lin, ŝin, ĝin, nin, ilin. La kato vidas min: mi estas tiu, kiun la kato vidas. Ankaŭ demandvortoj ricevas ĝin: Kion vi trinkas? – la respondo, ekzemple kafon, estas objekto.
-n ĉe pluraloj kaj adjektivoj
Kiam la objekto estas plurala, -n venas post -j: -ojn. Adjektivoj kaj posedaj vortoj, kiuj priskribas la objekton, ankaŭ ricevas -n.
| Subjekta formo | Objekta formo |
|---|---|
| fazeoloj | fazeolojn |
| mia tagmanĝo | mian tagmanĝon |
| funga supo | fungan supon |
| ruĝaj pomoj | ruĝajn pomojn |
La vortordo estas libera
Ĉar -n markas la objekton, vi povas movi ĝin sen ŝanĝi, kiu faras kion. La kutima ordo estas subjekto – verbo – objekto. Se la objekto staras unue, ĝi ricevas emfazon, kiel en la frazo de Tomo Supon sen pano mi ne manĝas! Vidu la paĝon pri vortordo.
En la unuaj tri frazoj sube la sago ĉiam montras al la vorto kun -n, ie ajn ĝi staras: Tomo vidas la katon. La unua estas la normala ordo. La aliaj du metas la katon unue: La katon vidas Tomo emfazas, ke ĝuste Tomo vidas ĝin, ne iu alia, kaj La katon Tomo vidas emfazas, ke Tomo vidas ĝuste la katon, ne ion alian. En la lasta frazo la -n moviĝis al Tomon, do nun la kato vidas Tomon.
Tomo subjekto vidas verbo la katon objekto
La katon objekto vidas verbo Tomo subjekto
La katon objekto Tomo subjekto vidas verbo
Tomo vidas, la kato estas vidata.
La kato subjekto vidas verbo Tomon objekto
La kato vidas, Tomo estas vidata.
Kiam ne uzi -n
- Post esti. La kato estas Kafo: la kato kaj Kafo estas la sama estaĵo, do ne ekzistas objekto.
- Post prepozicio. kun pano, sen fazeoloj. Unu escepto, pri direkto, venas en Leciono 9.
Kial saluton kaj bonan tagon finiĝas per -n
Tiuj salutoj estas objektoj de verbo, kiun oni ne diras: (Mi deziras al vi) bonan tagon. Saluton estas mallonga formo de (Mi donas al vi) saluton. Tial bona fariĝas bonan, tago fariĝas tagon, kaj saluto fariĝas saluton. Same funkcias dankon.
Ekzercoj
Kultura angulo
Esperantistoj ofte dividas manĝojn hejme. Pasporta Servo, senpaga gastiga reto, kiun la junulara organizo TEJO funkciigas ekde 1974, listigas pli ol 2 400 gastigantojn en 121 landoj. Gastoj restas senpage kaj parolas Esperanton kun siaj gastigantoj – ofte dum la vespermanĝo. Vidu kie oni parolas Esperanton.
Oftaj demandoj
Kial Esperanto havas akuzativon?
Ĝi montras klare la objekton, do la vortordo povas ŝanĝiĝi por emfazo sen ŝanĝi, kiu faras kion. La Fundamento (1905) difinas ĝin en la dua regulo: la akuzativo formiĝas per aldono de -n al la nominativo.
Ĉu oni komprenos min, se mi forgesos la -n?
Kutime jes, laŭ la kunteksto. Sed foje -n ŝanĝas la signifon: en La hundo ĉasas la katon la hundo ĉasas la katon, sed en La hundon ĉasas la kato la kato ĉasas la hundon.
Ĉu nomoj ricevas -n?
Nomoj finiĝantaj per -o, kiel Tomo aŭ Kafo, ricevas -n kiel ĉiu substantivo: Mi vidas Tomon. Laŭ PMEG, nomo finiĝanta per alia vokalo povas ricevi -n rekte – Mi vidas Anan – aŭ resti sen ĝi, kiam la senco estas klara.
Fontoj
Se Esperantopedia helpis vin, vi povas subteni ĝin.