Saluton-cursus
Esperanto les 5: de accusatief -n, eten en drinken
Eén letter, -n, laat zien wie wat met wie doet – en laat je de woorden in bijna elke volgorde zetten.
Eén ding tegelijk: de dialoog regel voor regel, nieuwe woorden met geluid en plaatjes, één oefening per scherm.
29 woorden21 oefeningen~18 min
In deze les leer je de beroemdste Esperanto-uitgang: -n. Die markeert het lijdend voorwerp – wat iemand ziet, eet, drinkt, wil of kookt: Mi vidas la katon – „Ik zie de kat”. Omdat -n het voorwerp aanwijst, kan de woordvolgorde veranderen zonder dat de betekenis verandert. Onderweg leer je ongeveer twintig woorden voor eten en drinken.
Dialoog
Een videogesprek rond etenstijd in Krakau – en lunchtijd in São Paulo.
| Esperanto | Nederlands |
|---|---|
| Ana: Saluton, Tomo! Kion vi faras? | Hoi, Tomo! Wat doe je? |
| Tomo: Mi kuiras la vespermanĝon. Kaj vi? | Ik kook het avondeten. En jij? |
| Ana: Mi manĝas mian tagmanĝon: rizon, fazeolojn kaj salaton. | Ik eet mijn lunch: rijst, bonen en salade. |
| Tomo: Mmm, bongusta tagmanĝo! Mi kuiras fungan supon, kiel mia avino. | Mmm, een lekkere lunch! Ik maak paddenstoelensoep, net als mijn oma. |
| Tomo: Ho, mi vidas la katon! Saluton, Kafo! | Oh, ik zie de kat! Hoi, Kafo! |
| Ana: Jes. Kafo ŝatas rizon, sed ne fazeolojn! | Ja. Kafo lust rijst, maar geen bonen! |
| Tomo: Kaj kion vi trinkas? | En wat drink je? |
| Ana: Mi trinkas kafon. | Ik drink koffie. |
| Tomo: Kafon aŭ Kafon? | Koffie, of Kafo de kat? |
| Ana: Ha ha! La trinkaĵon, kompreneble, ne la katon! | Ha ha! Het drankje natuurlijk, niet de kat! |
| Tomo: Mi trinkas teon kun citrono. | Ik drink thee met citroen. |
| Ana: Kaj la supon vi manĝas kun pano? | En eet je de soep met brood? |
| Tomo: Kompreneble! Supon sen pano mi ne manĝas! | Natuurlijk! Soep zonder brood eet ik niet! |
| Ana: Nun mi volas supon! | Nu heb ik zin in soep! |
| Tomo: Do vi devas veni al Krakovo! | Dan moet je naar Krakau komen! |
Let op de grap: kafon „koffie” en Kafon „Kafo (de kat)” klinken hetzelfde. Beide krijgen -n, omdat ze allebei lijdend voorwerp van trinkas zijn.
Nieuwe woorden
| Esperanto | Nederlands | Toelichting |
|---|---|---|
| vidi | zien | |
| manĝi | eten | manĝo „maaltijd” |
| trinki | drinken | trinkaĵo „drankje” |
| veni | komen | |
| tagmanĝo | lunch, middagmaal | tago „dag” + manĝo „maaltijd” |
| vespermanĝo | avondeten, diner | vespero + manĝo |
| matenmanĝo | ontbijt | mateno + manĝo |
| rizo | rijst | |
| fazeolo | boon | meestal meervoud: fazeoloj |
| salato | salade, sla | |
| supo | soep | |
| fungo | paddenstoel, champignon | funga supo „paddenstoelensoep” |
| pano | brood | |
| fromaĝo | kaas | |
| pomo | appel | terpomo „aardappel” (letterlijk „aardappel”, net als in het Nederlands) |
| kafo | koffie | |
| teo | thee | |
| akvo | water | |
| lakto | melk | |
| citrono | citroen | |
| bongusta | lekker | bona + gusto „smaak” |
| kun | met | |
| sen | zonder | |
| aŭ | of | |
| kompreneble | natuurlijk |
Grammatica
Wat -n doet
De uitgang -n markeert het lijdend voorwerp: de persoon of zaak waarmee de handeling gebeurt. Het onderwerp – wie het doet – krijgt geen -n. De volledige regels staan op de pagina over de accusatief.
| Esperanto | Nederlands |
|---|---|
| Tomo vidas la katon. | Tomo ziet de kat. |
| La kato vidas Tomon. | De kat ziet Tomo. |
| Ana trinkas kafon. | Ana drinkt koffie. |
| Mi volas supon. | Ik wil soep. |
Voornaamwoorden krijgen ook -n: min „mij, me”, vin „je, jou, u, jullie”, lin „hem”, ŝin „haar”, ĝin „het”, nin „ons”, ilin „hen, ze”. La kato vidas min – „De kat ziet mij”. Ook vraagwoorden krijgen het: Kion vi trinkas? – „Wat drink je?” In het Nederlands zie je dit verschil nog bij de voornaamwoorden (ik – mij, hij – hem, wij – ons); in het Esperanto geldt één eenvoudige regel voor alle zelfstandige naamwoorden en voornaamwoorden.
-n bij meervouden en bijvoeglijke naamwoorden
Staat het voorwerp in het meervoud, dan komt -n na -j: -ojn. Bijvoeglijke naamwoorden en bezittelijke voornaamwoorden die het voorwerp beschrijven, krijgen ook -n.
| Vorm als onderwerp | Vorm als voorwerp |
|---|---|
| fazeoloj | fazeolojn |
| mia tagmanĝo | mian tagmanĝon |
| funga supo | fungan supon |
| ruĝaj pomoj | ruĝajn pomojn |
De woordvolgorde is vrij
Omdat -n het voorwerp aanwijst, kun je het verplaatsen zonder te veranderen wie wat doet. De gebruikelijke volgorde is onderwerp – werkwoord – voorwerp, zoals in het Nederlands. Zet je het voorwerp voorop, dan krijgt het nadruk, zoals in Tomo's Supon sen pano mi ne manĝas! Zie woordvolgorde.
In de eerste drie zinnen hieronder wijst de pijl altijd naar het woord met -n, waar dat ook staat: Tomo ziet de kat. De eerste is de gewone volgorde. In de andere twee staat la katon voorop: La katon vidas Tomo benadrukt dat het Tomo is die de kat ziet en niemand anders, en La katon Tomo vidas benadrukt dat Tomo de kat ziet en niets anders. In de laatste zin is de -n naar Tomon verhuisd, dus nu ziet de kat Tomo.
Tomo onderwerp vidas werkwoord la katon lijdend voorwerp
La katon lijdend voorwerp vidas werkwoord Tomo onderwerp
La katon lijdend voorwerp Tomo onderwerp vidas werkwoord
Tomo ziet de kat.
La kato onderwerp vidas werkwoord Tomon lijdend voorwerp
De kat ziet Tomo.
Nog een verschil met het Nederlands: „niet” staat in het Nederlands vaak achteraan („Ik zie de kat niet”), maar ne staat meestal vóór het werkwoord dat je ontkent: Mi ne vidas la katon.
Wanneer er geen -n is
- Na esti. La kato estas Kafo – de kat en Kafo zijn hetzelfde, dus er is geen voorwerp.
- Na een voorzetsel. kun pano „met brood”, sen fazeoloj „zonder bonen”. Eén uitzondering, voor richting, komt in les 9.
Waarom saluton en bonan tagon op -n eindigen
Deze begroetingen zijn het lijdend voorwerp van een werkwoord dat je niet uitspreekt: (Mi deziras al vi) bonan tagon – „(Ik wens je) een goede dag”. Saluton is kort voor (Mi donas al vi) saluton – „(Ik geef je) een groet”. Daarom wordt bona bonan, tago tagon en saluto „groet” saluton. Dankon „dank” werkt op dezelfde manier.
Oefeningen
Cultuurhoekje
Esperantisten delen thuis vaak een maaltijd. Pasporta Servo, een gratis gastennetwerk dat sinds 1974 door de jongerenorganisatie TEJO wordt beheerd, telt meer dan 2.400 gastheren en -vrouwen in 121 landen. Gasten logeren gratis en spreken Esperanto met hun gastheer – vaak tijdens het avondeten. TEJO heeft zijn kantoor in Rotterdam. Zie waar Esperanto wordt gesproken.
Veelgestelde vragen
Waarom heeft het Esperanto de accusatief?
Hij laat het voorwerp duidelijk zien, zodat de woordvolgorde kan veranderen voor nadruk zonder te veranderen wie wat doet. Het Fundamento (1905) beschrijft hem in regel 2: de accusatief wordt gevormd door -n aan de nominatief toe te voegen.
Begrijpen mensen me als ik de -n vergeet?
Meestal wel, uit de context. Maar soms verandert -n de betekenis: La hundo ĉasas la katon betekent „De hond jaagt op de kat”, terwijl La hundon ĉasas la kato betekent „De kat jaagt op de hond”.
Krijgen namen ook -n?
Namen op -o, zoals Tomo of Kafo, krijgen -n zoals elk zelfstandig naamwoord: Mi vidas Tomon. Volgens PMEG kan een naam die op een andere klinker eindigt rechtstreeks -n krijgen – Mi vidas Anan – of zonder -n blijven als de betekenis duidelijk is.
Bronnen
- Fundamento de Esperanto – grammatica in het Engels (regels 2 en 8)
- PMEG: N-finaĵo – bazaj reguloj
- PMEG: N-finaĵo por objekto (het lijdend voorwerp)
- PMEG: Vortordo (woordvolgorde)
- PMEG: Mallongigitaj frazoj (begroetingen met -n)
- PMEG: Ne-esperantigitaj nomoj (namen en de uitgang -n)
- Pasporta Servo
- Wikipedia (nl): Pasporta Servo
- TEJO – over TEJO
Als Esperantopedia je heeft geholpen, kun je het steunen.