Esperanto les 4: werkwoorden in de tegenwoordige tijd

In deze les leer je hoe Esperanto-werkwoorden werken. De tegenwoordige tijd eindigt voor elke persoon op -as en de woordenboekvorm – de infinitief – op -i. Met vijf nuttige werkwoorden – ŝati „leuk vinden”, voli „willen”, povi „kunnen”, devi „moeten” en preferi „verkiezen, liever willen” – kun je praten over je werk, je studie en wat je graag doet.

#Dialoog

Ana en Tomo sturen elkaar op een doordeweekse middag berichtjes.

Twee kleine woorden komen hier al voor hun eigen les voorbij. Ĉu maakt van een zin een ja/nee-vraag (les 7). Kion is kio „wat” met de uitgang van het lijdend voorwerp, -n (les 5).

#Nieuwe woorden

Werkwoorden

Koppel elk Esperantowoord aan zijn betekenis.

• • kuiri
    Antwoord

    koken
  • kanti
    Antwoord

    zingen
  • labori
    Antwoord

    werken
  • aŭskulti
    Antwoord

    luisteren
  • studi
    Antwoord

    studeren
  • voli
    Antwoord

    willen

  Betekenissen: koken · studeren · luisteren · zingen · willen · werken

#Grammatica

#De tegenwoordige tijd: -as voor iedereen

Elk werkwoord in de tegenwoordige tijd eindigt op -as, voor welke persoon ook. Er zijn geen onregelmatige werkwoorden – zelfs esti „zijn” niet. In het Nederlands verandert het werkwoord per persoon (ik werk, je werkt, wij werken); in het Esperanto niet. Het hele systeem staat op de pagina over werkwoorden.

Mi laboras betekent zowel „ik werk” als „ik ben aan het werk”. Een aparte duurvorm, zoals „ik ben aan het koken”, is in het Esperanto niet nodig.

#De infinitief: -i

De infinitief eindigt op -i: labori „werken”, kuiri „koken”, esti „zijn”. Woordenboeken geven werkwoorden in deze vorm. De tegenwoordige tijd maak je door -i te vervangen door -as: kanti → kantas. (De Nederlandse infinitief eindigt meestal op -en: werken, koken.)

#Werkwoord + infinitief

Na ŝati, voli, povi, devi en preferi blijft het tweede werkwoord in de infinitief, net als in het Nederlands: „Ik wil leren.”

Om „niet” te zeggen zet je ne vóór het werkwoord dat je ontkent: Mi ne povas kuiri.

Let op de woordvolgorde. In het Nederlands draai je onderwerp en werkwoord om na een tijdsaanduiding („'s Avonds kook ik liever”, „Vandaag werk ik”). In het Esperanto hoeft dat niet: het onderwerp blijft voor het werkwoord staan, zoals in Vespere mi preferas kuiri en Hodiaŭ mi laboras.

-i of -as?

Kies de juiste uitgang.

1. Ik zing graag.

   Mi 1ŝat 2kant.

   Uitgang voor ŝat-

   1ŝat--i-as

   Uitgang voor kant-

   2kant--i-as
   Antwoord

   Mi ŝatas kanti.

2. Ana wil bioloog worden.

   Ana 1vol 2est biologo.

   Uitgang voor vol-

   1vol--i-as

   Uitgang voor est-

   2est--i-as
   Antwoord

   Ana volas esti biologo.

3. Ik kan niet koken.

   Mi ne 1pov 2kuir.

   Uitgang voor pov-

   1pov--i-as

   Uitgang voor kuir-

   2kuir--i-as
   Antwoord

   Mi ne povas kuiri.

4. Wij moeten werken.

   Ni 1dev 2labor.

   Uitgang voor dev-

   1dev--i-as

   Uitgang voor labor-

   2labor--i-as
   Antwoord

   Ni devas labori.

5. 's Avonds kookt Tomo liever.

   Vespere Tomo 1prefer 2kuir.

   Uitgang voor prefer-

   1prefer--i-as

   Uitgang voor kuir-

   2kuir--i-as
   Antwoord

   Vespere Tomo preferas kuiri.

#Bijwoorden van tijd en plaats met -e

De uitgang -e maakt van een woord een bijwoord – een woord dat zegt hoe, wanneer of waar. Van vespero „avond” krijg je vespere „'s avonds”; van hejmo „thuis, woning” krijg je hejme „thuis”. De pagina over bijwoorden heeft er veel meer.

Van zelfstandig naamwoord naar bijwoord

Typ het antwoord. In plaats van ĉ, ĝ, ŝ, ŭ kun je cx, gx, sx, ux typen.

1. vespero „avond” → „'s avonds”

   Antwoord

   vespere

2. mateno „ochtend” → „'s ochtends”

   Antwoord

   matene

3. hejmo „woning” → „thuis”

   Antwoord

   hejme

4. tago „dag” → „overdag”

   Antwoord

   tage

#Oefeningen

Oefeningen bij les 4

1. Welke uitgang kenmerkt de tegenwoordige tijd?

   -is-as-i
   Antwoord

   -as

2. Vertaal: „Ik werk.”

   Antwoord

   Mi laboras

3. Vul de juiste vorm van kanti in: Ŝi ___ en koruso.

   Antwoord

   kantas

4. Vertaal: „Ik wil zingen.”

   Antwoord

   Mi volas kanti

5. Wat betekent Mi devas studi?

   „Ik moet studeren.”„Ik heb gestudeerd.”„Ik wil studeren.”
   Antwoord

   „Ik moet studeren.”

6. Welk woord is de infinitief (de woordenboekvorm)?

   kuiraskuirikuiro
   Antwoord

   kuiri

7. Vertaal: „Wij koken graag.”

   Antwoord

   Ni ŝatas kuiri

8. Vul in: Ili ne ___ kanti. („Zij kunnen niet zingen.”)

   Antwoord

   povas

9. Vertaal: „Tomo werkt thuis.”

   Antwoord

   Tomo laboras hejme / Tomo hejme laboras / laboras Tomo hejme / laboras hejme Tomo / hejme Tomo laboras / hejme laboras Tomo

ControlerenOpnieuw

#Cultuurhoekje

Het Esperanto heeft een eigen muziekscène. Het platenlabel Vinilkosmo, in 1990 opgericht door Floréal Martorell bij Toulouse in Frankrijk, brengt rock, folk, pop, metal en hiphop in het Esperanto uit. Bekende namen zijn de Zweedse rockband Persone (opgericht in 1986), de Friese folkgroep Kajto uit Nederland en de Franse zanger JoMo. Meer bands, films en radio vind je op de pagina over muziek en film.

#Veelgestelde vragen

#Hoe zeg je „ik ben aan het werk” in het Esperanto?

Gewoon Mi laboras. De -as-vorm dekt zowel „ik werk” als „ik ben aan het werk”. De context maakt duidelijk welke je bedoelt.

#Zijn er onregelmatige werkwoorden in het Esperanto?

Nee. Elk werkwoord heeft dezelfde uitgangen, ook esti „zijn”: estas, estis, estos. De verleden en de toekomende tijd leer je in les 6.

#Wat is het verschil tussen ŝati en ami?

Ŝati betekent „leuk vinden, graag hebben”: Mi ŝatas kafon – „Ik hou van koffie” (ik vind koffie lekker). Ami betekent „liefhebben”: Mi amas vin – „Ik hou van je”. Het Nederlandse „houden van” dekt beide, dus pas op: voor dingen die je gewoon leuk vindt, gebruik je ŝati.

#Bronnen

• Fundamento de Esperanto – grammatica in het Engels (regel 6, werkwoorden)
• PMEG: Verboj (werkwoorden)
• PMEG: I-verboj (de infinitief)
• PMEG: AS (de tegenwoordige tijd)
• PMEG: Bazaj reguloj por E-vortoj (bijwoorden zoals hejme, matene, tage)
• Wikipedia (nl): Vinilkosmo
• Wikipedia (nl): Persone; Vikipedio: JoMo; Wikipedia: Kajto