Lekcja esperanto 4: czasowniki w czasie teraźniejszym

W tej lekcji poznasz budowę czasowników. Czas teraźniejszy kończy się na -as dla każdej osoby, a forma słownikowa – bezokolicznik – na -i. Pięć przydatnych czasowników – ŝati „lubić”, voli „chcieć”, povi „móc”, devi „musieć” i preferi „woleć” – pozwoli ci opowiedzieć o pracy, studiach i o tym, co lubisz robić.

#Dialog

Ana i Tomo wymieniają wiadomości tekstowe w któreś popołudnie w tygodniu.

Dwa małe słowa pojawiają się tu przed własnymi lekcjami. Ĉu zamienia zdanie w pytanie tak/nie (lekcja 7). Kion to kio „co” z końcówką dopełnienia -n (lekcja 5).

#Nowe słowa

Czasowniki

Połącz każde słowo esperanckie z jego znaczeniem.

• • kuiri
    Odpowiedź

    gotować
  • kanti
    Odpowiedź

    śpiewać
  • labori
    Odpowiedź

    pracować
  • aŭskulti
    Odpowiedź

    słuchać
  • studi
    Odpowiedź

    uczyć się
  • voli
    Odpowiedź

    chcieć

  Znaczenia: gotować · uczyć się · słuchać · śpiewać · chcieć · pracować

#Gramatyka

#Czas teraźniejszy: -as dla wszystkich

Każdy czasownik w czasie teraźniejszym ma końcówkę -as, bez względu na osobę. Nie ma czasowników nieregularnych – nawet esti „być”. Cały system opisuje strona o czasownikach.

Mi laboras oznacza zarówno „pracuję”, jak i „właśnie pracuję”. Esperanto nie potrzebuje osobnej formy ciągłej.

Polak odmienia czasownik przez osoby („pracuję, pracujesz, pracuje…”), więc zaimek może pominąć. W esperanto końcówka -as nie mówi, kto działa, dlatego zaimek jest obowiązkowy: Mi laboras, nie samo Laboras. W zamian cała odmiana mieści się w jednej końcówce i nie ma wyjątków w rodzaju „idę – idziesz” czy „jem – jesz”.

#Bezokolicznik: -i

Bezokolicznik kończy się na -i: labori „pracować”, kuiri „gotować”, esti „być”. W słownikach czasowniki podaje się w tej formie. Aby otrzymać czas teraźniejszy, zamień -i na -as: kanti → kantas. Polskie bezokoliczniki kończą się na „-ć” (pracować), esperanckie zawsze na -i.

#Czasownik + bezokolicznik

Po ŝati, voli, povi, devi i preferi drugi czasownik zostaje w bezokoliczniku – dokładnie jak po polsku: „lubię śpiewać”, „muszę pracować”.

Aby zaprzeczyć, postaw ne przed czasownikiem, któremu przeczysz: Mi ne povas kuiri.

-i czy -as?

Wybierz właściwą końcówkę.

1. Lubię śpiewać.

   Mi 1ŝat 2kant.

   Końcówka dla ŝat-

   1ŝat--i-as

   Końcówka dla kant-

   2kant--i-as
   Odpowiedź

   Mi ŝatas kanti.

2. Ana chce być biolożką.

   Ana 1vol 2est biologo.

   Końcówka dla vol-

   1vol--i-as

   Końcówka dla est-

   2est--i-as
   Odpowiedź

   Ana volas esti biologo.

3. Nie umiem gotować.

   Mi ne 1pov 2kuir.

   Końcówka dla pov-

   1pov--i-as

   Końcówka dla kuir-

   2kuir--i-as
   Odpowiedź

   Mi ne povas kuiri.

4. Musimy pracować.

   Ni 1dev 2labor.

   Końcówka dla dev-

   1dev--i-as

   Końcówka dla labor-

   2labor--i-as
   Odpowiedź

   Ni devas labori.

5. Wieczorem Tomo woli gotować.

   Vespere Tomo 1prefer 2kuir.

   Końcówka dla prefer-

   1prefer--i-as

   Końcówka dla kuir-

   2kuir--i-as
   Odpowiedź

   Vespere Tomo preferas kuiri.

#Przysłówki czasu i miejsca z -e

Końcówka -e zamienia słowo w przysłówek – słowo mówiące, jak, kiedy lub gdzie. Od vespero „wieczór” powstaje vespere „wieczorem”, od hejmo „dom” – hejme „w domu”. Więcej znajdziesz na stronie o przysłówkach.

Odpowiednikiem polskich „dobrze”, „pięknie” czy „wieczorem” jest zawsze jedna końcówka -e.

Od rzeczownika do przysłówka

Wpisz odpowiedź. Zamiast ĉ, ĝ, ŝ, ŭ możesz pisać cx, gx, sx, ux.

1. vespero „wieczór” → „wieczorem”

   Odpowiedź

   vespere

2. mateno „poranek” → „rano”

   Odpowiedź

   matene

3. hejmo „dom” → „w domu”

   Odpowiedź

   hejme

4. tago „dzień” → „w ciągu dnia”

   Odpowiedź

   tage

#Ćwiczenia

Ćwiczenia do lekcji 4

1. Jaka końcówka oznacza czas teraźniejszy?

   -is-as-i
   Odpowiedź

   -as

2. Przetłumacz na esperanto: „Pracuję.”

   Odpowiedź

   Mi laboras

3. Uzupełnij czasownik kanti: Ŝi ___ en koruso.

   Odpowiedź

   kantas

4. Przetłumacz na esperanto: „Chcę śpiewać.”

   Odpowiedź

   Mi volas kanti

5. Co znaczy Mi devas studi?

   „Muszę się uczyć.”„Uczyłem się.”„Chcę się uczyć.”
   Odpowiedź

   „Muszę się uczyć.”

6. Które słowo jest bezokolicznikiem (formą słownikową)?

   kuiraskuirikuiro
   Odpowiedź

   kuiri

7. Przetłumacz na esperanto: „Lubimy gotować.”

   Odpowiedź

   Ni ŝatas kuiri

8. Uzupełnij: Ili ne ___ kanti. („Oni nie potrafią śpiewać.”)

   Odpowiedź

   povas

9. Przetłumacz na esperanto: „Tomo pracuje w domu.”

   Odpowiedź

   Tomo laboras hejme / Tomo hejme laboras / laboras Tomo hejme / laboras hejme Tomo / hejme Tomo laboras / hejme laboras Tomo

SprawdźJeszcze raz

#Kącik kulturalny

Esperanto ma własną scenę muzyczną. Wytwórnia Vinilkosmo, założona w 1990 roku przez Floréala Martorella niedaleko Tuluzy we Francji, wydaje rock, folk, pop, metal i hip-hop po esperancku. Znane nazwy to szwedzki zespół rockowy Persone (założony w 1986 roku), fryzyjska grupa folkowa Kajto i francuski piosenkarz JoMo. W Polsce audycje po esperancku nadawało od 1959 roku Polskie Radio. Więcej zespołów, filmów i audycji znajdziesz na stronie o muzyce i filmie.

#Częste pytania

#Jak powiedzieć „właśnie pracuję” po esperancku?

Po prostu Mi laboras. Forma na -as oznacza zarówno „pracuję”, jak i „właśnie pracuję”. Z kontekstu wynika, o które znaczenie chodzi.

#Czy w esperanto są czasowniki nieregularne?

Nie. Wszystkie czasowniki mają te same końcówki, także esti „być”: estas, estis, estos. Czas przeszły i przyszły poznasz w lekcji 6. Dla Polaka to ulga: żadnych „idę – szedłem” ani „jem – jadłem”.

#Czym różni się ŝati od ami?

Ŝati znaczy „lubić”: Mi ŝatas kafon – „Lubię kawę”. Ami znaczy „kochać”: Mi amas vin – „Kocham cię”.

#Źródła

• Fundamento de Esperanto – gramatyka po polsku (reguła 6, czasowniki)
• PMEG: Verboj (czasowniki)
• PMEG: I-verboj (bezokolicznik)
• PMEG: AS (czas teraźniejszy)
• PMEG: Bazaj reguloj por E-vortoj (przysłówki typu hejme, matene, tage)
• Wikipedia (pl): Gramatyka języka esperanto
• Wikipedia: Vinilkosmo (po angielsku)
• Vikipedio: Persone i JoMo; Wikipedia: Kajto (po angielsku)