Lekcja esperanto 6: czas przeszły, przyszły i dni tygodnia

Q: Jak odróżnić „robiłem” od „zrobiłem” po esperancku?

Zwykle nie trzeba. Mi faris znaczy jedno i drugie, a słowo jam „już” albo kontekst wyjaśnia resztę: Mi jam manĝis – „Już zjadłem(-am)”. Istnieją też formy złożone z imiesłowami, ale rzadko ich potrzebujesz; krótko zobaczysz je w lekcji 12.

Q: Czy dni tygodnia pisze się wielką literą?

Nie. Dni pisze się małą literą: lundo, sabato. Nazwy miesięcy tradycyjnie pisano wielką literą – Julio – i PMEG to zaleca, choć wielu ludzi pisze je dziś małą. Polak, który zwykle pisze „lipiec” małą literą, może więc pisać też julio.

Q: Jak powiedzieć „w przyszłym tygodniu” i „w zeszłym tygodniu”?

La venontan semajnon to „w przyszłym tygodniu”, a la pasintan semajnon – „w zeszłym tygodniu”. Oba mają -n, bo mówią, kiedy coś się dzieje.

W tej lekcji nauczysz się mówić o przeszłości i przyszłości. Esperanto ma trzy końcówki czasu – -is dla przeszłości, -as dla teraźniejszości i -os dla przyszłości – i działają tak samo przy każdym czasowniku. Poznasz też dni tygodnia, słowa takie jak hieraŭ „wczoraj” i morgaŭ „jutro” oraz sposób, w jaki powiedzieć „w poniedziałek”.

Dialog

Ana ma nowinę. Dzwoni do Tomo we wtorek wieczorem.

Esperanto	Polski
Ana: Tomo! Mi havas grandan novaĵon!	Tomo! Mam wielką nowinę!
Tomo: Kio okazis?	Co się stało?
Ana: Hieraŭ mi aĉetis flugbileton. En Julio mi iros al la Universala Kongreso!	Wczoraj kupiłam bilet lotniczy. W lipcu pojadę na Światowy Kongres!
Tomo: Vere? Bonege!	Naprawdę? Świetnie!
Ana: Kaj vi? Vi ankaŭ venos, ĉu ne?	A ty? Też przyjedziesz, prawda?
Tomo: Mi ankoraŭ ne decidis. Mi devos peti feriojn.	Jeszcze się nie zdecydowałem. Będę musiał poprosić o urlop.
Ana: Vi devas veni! Ni finfine renkontiĝos!	Musisz przyjechać! W końcu się spotkamy!
Tomo: Vi pravas. Lundon mi parolos kun mia ĉefo.	Masz rację. W poniedziałek porozmawiam z szefem.
Ana: Bone! Kaj kion vi faris dum la semajnfino?	Dobrze! A co robiłeś w weekend?
Tomo: Sabaton mi vizitis mian avinon. Dimanĉon mi dormis la tutan tagon!	W sobotę odwiedziłem babcię. W niedzielę przespałem cały dzień!
Ana: Ha ha! Mi ne dormis multe. Mi kantis kun la koruso en du koncertoj.	Ha ha! Ja nie spałam dużo. Śpiewałam z chórem na dwóch koncertach.
Tomo: Kaj kion vi faros morgaŭ?	A co będziesz robić jutro?
Ana: Morgaŭ mi havos ekzamenon pri biologio. Hodiaŭ mi devas studi!	Jutro mam egzamin z biologii. Dziś muszę się uczyć!
Tomo: Bonŝancon! Mi skribos al vi lundon, post la renkontiĝo kun la ĉefo.	Powodzenia! Napiszę do ciebie w poniedziałek, po spotkaniu z szefem.

Ĉu ne? na końcu zdania działa jak „prawda?”, „nieprawdaż?” albo „no nie?”.

Nowe słowa

Esperanto	Polski	Uwagi
hieraŭ	wczoraj
hodiaŭ	dzisiaj
morgaŭ	jutro
ankoraŭ ne	jeszcze nie	ankoraŭ „jeszcze”
finfine	w końcu, wreszcie
havi	mieć
aĉeti	kupować
iri	iść, jechać
okazi	zdarzać się, dziać się
decidi	decydować
peti	prosić (o coś)
paroli	mówić, rozmawiać
viziti	odwiedzać
dormi	spać
skribi	pisać
renkontiĝi	spotkać się	renkontiĝo „spotkanie”
pravi	mieć rację	Vi pravas. „Masz rację.”
novaĵo	nowina, wiadomość	od nova „nowy”
flugbileto	bilet lotniczy	flugi „latać” + bileto „bilet”
ferioj	wakacje, urlop	zwykle w liczbie mnogiej; ferio „dzień wolny”
ekzameno	egzamin
semajnfino	weekend	semajno „tydzień” + fino „koniec”
dum	podczas
pri	o	ekzameno pri biologio „egzamin z biologii”
post	po	post la renkontiĝo „po spotkaniu”
multe	dużo, wiele	Mi ne dormis multe. „Nie spałam dużo.”
tuta	cały	la tutan tagon „cały dzień”
kongreso	kongres	la Universala Kongreso „Światowy Kongres Esperanta”
bonŝancon!	powodzenia!

Gramatyka

Trzy czasy, trzy końcówki

Czasowniki esperanta mają po jednej końcówce na każdy czas, taką samą dla każdej osoby. Zamień -as na -is (przeszłość) albo -os (przyszłość). Więcej znajdziesz na stronie o czasownikach.

Bezokolicznik	Przeszły -is	Teraźniejszy -as	Przyszły -os
esti – być	estis – był, byłam, byli	estas – jestem, jest, są	estos – będę, będzie, będą
labori – pracować	laboris – pracował(a)	laboras – pracuje	laboros – będzie pracować
iri – iść, jechać	iris – szedł, poszedł	iras – idzie	iros – pójdzie
havi – mieć	havis – miał(a)	havas – ma	havos – będzie miał(a)

teraz

Forma na -is obejmuje polskie „pracowałem”, „pracowałam” i „popracowałem”. Mi jam manĝis znaczy „Już zjadłem(-am)”.

Polak ma dwa aspekty: „pisałem” (niedokonany) i „napisałem” (dokonany). W esperanto obie formy to skribis, a -os oddaje i „będę pisać”, i „napiszę”. Różnicę wyjaśniają kontekst i słowa takie jak jam „już”. Końcówka nie zdradza też płci mówiącego: Mi aĉetis to „kupiłem” i „kupiłam”.

Esperanto	Polski
Hieraŭ mi aĉetis flugbileton.	Wczoraj kupiłem(-am) bilet lotniczy.
Mi ankoraŭ ne decidis.	Jeszcze się nie zdecydowałem(-am).
En Julio mi iros al la kongreso.	W lipcu pojadę na kongres.
Morgaŭ mi havos ekzamenon.	Jutro będę mieć egzamin.

Po polsku o planach często mówimy w czasie teraźniejszym („W lipcu jadę na kongres”). W esperanto zwykle używa się wtedy -os: En Julio mi iros al la kongreso.

Słowa określające czas

Esperanto	Polski
antaŭhieraŭ	przedwczoraj
hieraŭ	wczoraj
hodiaŭ	dzisiaj
morgaŭ	jutro
postmorgaŭ	pojutrze
nun	teraz
baldaŭ	wkrótce
jam	już
ankoraŭ	jeszcze; ankoraŭ ne – jeszcze nie
poste	potem, później

Dni tygodnia

Dni tygodnia to rzeczowniki pisane małą literą – tak jak po polsku. Na stronie o dniach i miesiącach znajdziesz też miesiące i daty.

Esperanto	Polski
lundo	poniedziałek
mardo	wtorek
merkredo	środa
ĵaŭdo	czwartek
vendredo	piątek
sabato	sobota
dimanĉo	niedziela

„W poniedziałek”, „w poniedziałki”

Aby powiedzieć „w poniedziałek”, użyj -n albo en: lundon lub en lundo. Przysłówek lunde znaczy „w poniedziałki” – co poniedziałek albo w któryś poniedziałek. To samo -n pokazuje, jak długo coś trwa: la tutan tagon „cały dzień”. Polski zachowuje się podobnie: „przespałem cały dzień” to też biernik, bez przyimka.

Esperanto	Polski
Lundon mi parolos kun la ĉefo.	W poniedziałek porozmawiam z szefem.
Sabate mi kantas en koruso.	W soboty śpiewam w chórze.
Mi dormis la tutan tagon.	Spałem(-am) cały dzień.

Ćwiczenia

Ćwiczenia do lekcji 6

Jaka końcówka oznacza przyszłość?
-is-as-os
Odpowiedź
-os
Przetłumacz na esperanto: „Wczoraj pracowałem(-am).”
Odpowiedź
Hieraŭ mi laboris / Hieraŭ laboris mi / mi Hieraŭ laboris / mi laboris Hieraŭ / laboris Hieraŭ mi / laboris mi Hieraŭ
Zamień na czas przeszły: Mi dormas.
Odpowiedź
Mi dormis
Przetłumacz na esperanto: „Jutro pojedziemy na kongres.”
Odpowiedź
Morgaŭ ni iros al la kongreso / Morgaŭ ni al la kongreso iros / Morgaŭ iros ni al la kongreso / Morgaŭ iros al la kongreso ni / Morgaŭ al la kongreso ni iros / Morgaŭ al la kongreso iros ni / ni Morgaŭ iros al la kongreso / ni Morgaŭ al la kongreso iros / ni iros Morgaŭ al la kongreso / ni iros al la kongreso Morgaŭ / ni al la kongreso Morgaŭ iros / ni al la kongreso iros Morgaŭ / iros Morgaŭ ni al la kongreso / iros Morgaŭ al la kongreso ni / iros ni Morgaŭ al la kongreso / iros ni al la kongreso Morgaŭ / iros al la kongreso Morgaŭ ni / iros al la kongreso ni Morgaŭ / al la kongreso Morgaŭ ni iros / al la kongreso Morgaŭ iros ni / al la kongreso ni Morgaŭ iros / al la kongreso ni iros Morgaŭ / al la kongreso iros Morgaŭ ni / al la kongreso iros ni Morgaŭ
Który dzień następuje po merkredo?
mardoĵaŭdovendredo
Odpowiedź
ĵaŭdo
Co znaczy Lunde mi laboras?
„Pracuję w poniedziałki.”„Pracowałem(-am) w poniedziałek.”„Będę pracować w poniedziałek.”
Odpowiedź
„Pracuję w poniedziałki.”
Wstaw formę czasownika esti: Hieraŭ la vetero ___ bela.
Odpowiedź
estis
Przetłumacz na esperanto: „Jeszcze się nie zdecydowałem(-am).”
Odpowiedź
Mi ankoraŭ ne decidis
Przetłumacz na esperanto: „W sobotę odwiedziłem(-am) babcię.”
Odpowiedź
Sabaton mi vizitis mian avinon / En sabato mi vizitis mian avinon / Mi vizitis mian avinon sabaton / Mi vizitis mian avinon en sabato

Kącik kulturalny

Najpowszechniej obchodzone święto esperantystów to Dzień Zamenhofa, 15 grudnia – urodziny twórcy języka, który przyszedł na świat w 1859 roku w Białymstoku. Od lat dwudziestych XX wieku jest to także Dzień Książki Esperanckiej, kiedy esperantyści kupują lub ofiarowują książkę po esperancku. Lokalne kluby spotykają się na odczytach, kolacjach albo przy urodzinowym torcie. Więcej o Dniu Zamenhofa.

Częste pytania

Jak odróżnić „robiłem” od „zrobiłem” po esperancku?

Zwykle nie trzeba. Mi faris znaczy jedno i drugie, a słowo jam „już” albo kontekst wyjaśnia resztę: Mi jam manĝis – „Już zjadłem(-am)”. Istnieją też formy złożone z imiesłowami, ale rzadko ich potrzebujesz; krótko zobaczysz je w lekcji 12.

Czy dni tygodnia pisze się wielką literą?

Nie. Dni pisze się małą literą: lundo, sabato. Nazwy miesięcy tradycyjnie pisano wielką literą – Julio – i PMEG to zaleca, choć wielu ludzi pisze je dziś małą. Polak, który zwykle pisze „lipiec” małą literą, może więc pisać też julio.

Jak powiedzieć „w przyszłym tygodniu” i „w zeszłym tygodniu”?

La venontan semajnon to „w przyszłym tygodniu”, a la pasintan semajnon – „w zeszłym tygodniu”. Oba mają -n, bo mówią, kiedy coś się dzieje.

#Dialog

#Nowe słowa

#Gramatyka

#Trzy czasy, trzy końcówki

#Słowa określające czas

#Dni tygodnia

#„W poniedziałek”, „w poniedziałki”

#Ćwiczenia

#Kącik kulturalny

#Częste pytania

#Jak odróżnić „robiłem” od „zrobiłem” po esperancku?

#Czy dni tygodnia pisze się wielką literą?

#Jak powiedzieć „w przyszłym tygodniu” i „w zeszłym tygodniu”?

#Źródła