Lekcja esperanto 7: pytania z ĉu i słowa na ki-

Q: Czym różni się kio od kiu?

Kio pyta o rzecz w ogóle: Kio estas tio? – „Co to jest?”. Kiu pyta o osobę albo o jedną z kilku rzeczy: Kiu libro? – „Która książka?”. Kiu znaczy więc zarówno „kto”, jak i „który”.

Q: Jak odpowiedzieć na pytanie przeczące?

Użyj pełnego zdania. Na Ĉu vi ne volas kafon? – „Nie chcesz kawy?” – mówiący rozumieją jes i ne różnie, więc powiedz Jes, mi volas albo Ne, mi ne volas. Znasz ten kłopot z polskiego „Nie chcesz kawy? – Tak.”

W tej lekcji nauczysz się zadawać pytania. Postaw ĉu przed zdaniem oznajmującym, a stanie się ono pytaniem tak/nie – bez zmiany szyku, dokładnie jak po polsku z „czy”. Do wszystkich innych pytań służą słowa zaczynające się od ki-: kio „co”, kiu „kto, który”, kie „gdzie”, kiam „kiedy”, kial „dlaczego”, kiel „jak” i kiom „ile”. Nauczysz się też odpowiadać słowami jes, ne i ĉar „bo”.

Dialog

Lipiec. Tomo przyjechał do miasta, w którym odbywa się kongres, i nie może znaleźć miejsca obrad. Widzi kobietę z zieloną gwiazdą.

Esperanto	Polski
Tomo: Pardonu, ĉu vi parolas Esperanton? Mi vidas vian verdan stelon.	Przepraszam, czy mówisz po esperancku? Widzę twoją zieloną gwiazdę.
Keiko: Jes, kompreneble! Ĉu vi venas al la kongreso?	Tak, oczywiście! Czy jedziesz na kongres?
Tomo: Jes. Sed kio estas la adreso de la kongresejo?	Tak. Ale jaki jest adres centrum kongresowego?
Keiko: Ne gravas, mi ankaŭ iras tien. Kiel vi nomiĝas?	Nie szkodzi, ja też tam idę. Jak masz na imię?
Tomo: Mi nomiĝas Tomo. Kaj vi?	Mam na imię Tomo. A ty?
Keiko: Mi estas Keiko, el Japanio.	Jestem Keiko, z Japonii.
Tomo: Kiam vi alvenis?	Kiedy przyjechałaś?
Keiko: Hieraŭ. La flugo estis tre longa! Kaj de kie vi venas?	Wczoraj. Lot był bardzo długi! A skąd ty przyjeżdżasz?
Tomo: El Pollando. Kiom longe vi lernas Esperanton?	Z Polski. Jak długo uczysz się esperanta?
Keiko: De dek jaroj. Kaj vi?	Od dziesięciu lat. A ty?
Tomo: Nur de naŭ monatoj.	Dopiero od dziewięciu miesięcy.
Keiko: Vi parolas tre bone! Kial vi lernas ĝin?	Mówisz bardzo dobrze! Dlaczego się go uczysz?
Tomo: Ĉar mi ŝatas lingvojn… kaj ĉar mia amikino Ana estas ĉi tie.	Bo lubię języki… i bo moja przyjaciółka Ana jest tutaj.
Ana: Tomo! Ĉu vere estas vi?	Tomo! Czy to naprawdę ty?
Tomo: Ana! Finfine!	Ana! Nareszcie!
Keiko: Ho, do ŝi estas la fama Ana! Kiu volas kafon?	O, więc to ta słynna Ana! Kto chce kawy?

Kiom longe vi lernas…? używa czasu teraźniejszego, bo nauka wciąż trwa. De + okres czasu znaczy „od” (i nadal trwa): Mi lernas Esperanton de naŭ monatoj – „Uczę się esperanta od dziewięciu miesięcy”. Tak samo mówimy po polsku.

Nowe słowa

Esperanto	Polski	Uwagi
ĉu	(słowo tworzące pytanie tak/nie); czy
kio	co	kion jako dopełnienie
kiu	kto; który	kiun jako dopełnienie
kie	gdzie	de kie „skąd”
kiam	kiedy
kial	dlaczego
kiel	jak	Kiel vi nomiĝas?
kiom	ile	kiom longe „jak długo”
ĉar	ponieważ, bo	czytaj jak polskie „czar”
pardonu	przepraszam	od pardoni „wybaczać”
paroli	mówić	lekcja 6; paroli Esperanton
lerni	uczyć się, nauczyć się
nomiĝi	nazywać się	Mi nomiĝas Tomo.
alveni	przybyć, przyjechać	al „do” + veni „przychodzić”
stelo	gwiazda	la verda stelo „zielona gwiazda”
adreso	adres
kongreso	kongres	kongresejo „miejsce kongresu”
flugo	lot
jaro	rok
monato	miesiąc
lingvo	język
amikino	przyjaciółka	amiko + -in-
fama	słynny, sławny
nur	tylko, dopiero
tien	tam (kierunek)	lekcja 9

Gramatyka

Pytania tak/nie z ĉu

Aby zadać pytanie tak/nie, postaw ĉu na początku zdania. Nic więcej się nie zmienia. Pełne zasady znajdziesz na stronie o pytaniach i przeczeniach.

Zdanie oznajmujące	Pytanie
Vi parolas Esperanton. – Mówisz po esperancku.	Ĉu vi parolas Esperanton? – Czy mówisz po esperancku?
Ana estas ĉi tie. – Ana jest tutaj.	Ĉu Ana estas ĉi tie? – Czy Ana jest tutaj?
Vi alvenis hieraŭ. – Przyjechałeś(-aś) wczoraj.	Ĉu vi alvenis hieraŭ? – Czy przyjechałeś(-aś) wczoraj?

Odpowiadaj jes albo ne, najlepiej krótkim zdaniem: Jes, mi parolas. / Ne, mi ne parolas. Aby poprosić o potwierdzenie, dodaj na końcu ĉu ne?: Vi venos, ĉu ne? – „Przyjedziesz, prawda?”

Dla Polaka to łatwizna: ĉu działa dokładnie jak polskie „czy”. Pamiętaj tylko, że ĉu czytamy „czu”, nie „ću”.

Siedem słów pytających

Wszystkie te słowa zaczynają się od ki-. Należą do większej rodziny 45 słów, słów tabelowych, które zobaczysz w pełnej tabeli w lekcji 11.

Słowo	Znaczenie	Przykład
kio	co (rzecz)	Kio okazis? – Co się stało?
kiu	kto; który	Kiu volas kafon? – Kto chce kawy?
kie	gdzie	Kie estas la kongresejo? – Gdzie jest centrum kongresowe?
kiam	kiedy	Kiam vi alvenis? – Kiedy przyjechałeś(-aś)?
kial	dlaczego	Kial vi lernas Esperanton? – Dlaczego uczysz się esperanta?
kiel	jak	Kiel vi fartas? – Jak się masz?
kiom	ile	Kiom kostas la kafo? – Ile kosztuje kawa?

Aby zapytać „ile” z rzeczownikiem, dodaj da: Kiom da lingvoj vi parolas? – „Ile języków znasz?”. Rzeczownik po da nigdy nie dostaje -n. Polskie „ile” wymusza dopełniacz („ile języków”), a w esperanto zamiast przypadku jest właśnie da.

Słowa pytające z -n

Gdy słowo pytające jest dopełnieniem, dostaje -n, tak jak rzeczownik: kio → kion, kiu → kiun.

Esperanto	Polski
Kion vi trinkas?	Co pijesz?
Kiun vi vidas?	Kogo widzisz?
Kiu vidas vin?	Kto cię widzi?

Polskie „kto – kogo – komu – kim” zmienia się przez przypadki, a w esperanto wystarczy dodać -n.

Odpowiedź na kial słowem ĉar

Kial? pyta o powód, a ĉar go podaje: Kial vi lernas Esperanton? – Ĉar mi ŝatas lingvojn. – „Dlaczego uczysz się esperanta? – Bo lubię języki.”

Ćwiczenia

Kącik kulturalny

Nikt nie wie dokładnie, ilu ludzi mówi po esperancku. Poważne szacunki sięgają od około 60 000 (Svend Vendelbo Nielsen, 2017) do około 2 milionów (badania Sidneya Culberta), a do marca 2020 roku około 2,8 miliona osób zaczęło się uczyć esperanta na kursach Duolingo. Zielona gwiazda, po której Tomo rozpoznał Keiko, też ma swoją historię: znakiem rozpoznawczym esperantystów stała się na początku lat dziewięćdziesiątych XIX wieku. Zobacz, ilu ludzi mówi po esperancku.

Częste pytania

Czy mogę zadać pytanie bez ĉu?

W mowie pytanie może stworzyć sama wznosząca się intonacja, jak w Vi kuiras? z lekcji 4. W piśmie ĉu czyni pytanie jednoznacznym i jest formą standardową. Podobnie po polsku: „Gotujesz?” i „Czy gotujesz?”.

Czym różni się kio od kiu?

Kio pyta o rzecz w ogóle: Kio estas tio? – „Co to jest?”. Kiu pyta o osobę albo o jedną z kilku rzeczy: Kiu libro? – „Która książka?”. Kiu znaczy więc zarówno „kto”, jak i „który”.

Jak odpowiedzieć na pytanie przeczące?

Użyj pełnego zdania. Na Ĉu vi ne volas kafon? – „Nie chcesz kawy?” – mówiący rozumieją jes i ne różnie, więc powiedz Jes, mi volas albo Ne, mi ne volas. Znasz ten kłopot z polskiego „Nie chcesz kawy? – Tak.”

#Dialog

#Nowe słowa

#Gramatyka

#Pytania tak/nie z ĉu

#Siedem słów pytających

#Słowa pytające z -n

#Odpowiedź na kial słowem ĉar

#Ćwiczenia

#Kącik kulturalny

#Częste pytania

#Czy mogę zadać pytanie bez ĉu?

#Czym różni się kio od kiu?

#Jak odpowiedzieć na pytanie przeczące?

#Źródła