Esperanto dersi 7: ĉu ile sorular ve ki- kelimeleri

Q: Kio ile kiu arasındaki fark nedir?

Kio genel olarak bir şeyi sorar: Kio estas tio? – “Şu ne?” Kiu ise bir kişiyi ya da birkaç şeyden birini sorar: Kiu libro? – “Hangi kitap?” Yani kio “ne”, kiu ise hem “kim” hem “hangi, hangisi” demektir.

Q: Olumsuz bir soruya nasıl cevap veririm?

Tam bir cümleyle. Ĉu vi ne volas kafon? – “Kahve istemiyor musunuz?” – gibi bir soruda jes ve ne kişiden kişiye farklı anlaşılır; Türkçede de böyle bir soruya verilen “Evet” kafa karıştırabilir. Bu yüzden Jes, mi volas ya da Ne, mi ne volas deyin.

Bu derste soru sormayı öğreneceksiniz. Bir cümlenin başına ĉu koyduğunuzda cümle evet–hayır sorusu olur; kelime sırası değişmez, fiile ek gelmez. Geri kalan her şey için hepsi ki- ile başlayan soru kelimeleri vardır: kio “ne”, kiu “kim”, kie “nerede”, kiam “ne zaman”, kial “neden”, kiel “nasıl” ve kiom “ne kadar”. Ayrıca jes, ne ve ĉar “çünkü” ile cevap vermeyi öğreneceksiniz.

Diyalog

Temmuz. Tomo kongre şehrine vardı ama kongre binasını bulamıyor. Yeşil bir yıldız takmış bir kadın görüyor.

Esperanto	Türkçe
Tomo: Pardonu, ĉu vi parolas Esperanton? Mi vidas vian verdan stelon.	Affedersiniz, Esperanto konuşuyor musunuz? Yeşil yıldızınızı görüyorum.
Keiko: Jes, kompreneble! Ĉu vi venas al la kongreso?	Evet, tabii ki! Kongreye mi geliyorsunuz?
Tomo: Jes. Sed kio estas la adreso de la kongresejo?	Evet. Ama kongre binasının adresi ne?
Keiko: Ne gravas, mi ankaŭ iras tien. Kiel vi nomiĝas?	Önemli değil, ben de oraya gidiyorum. Adınız ne?
Tomo: Mi nomiĝas Tomo. Kaj vi?	Adım Tomo. Ya sizin adınız?
Keiko: Mi estas Keiko, el Japanio.	Ben Keiko, Japonya’danım.
Tomo: Kiam vi alvenis?	Ne zaman geldiniz?
Keiko: Hieraŭ. La flugo estis tre longa! Kaj de kie vi venas?	Dün. Uçuş çok uzundu! Siz nereden geliyorsunuz?
Tomo: El Pollando. Kiom longe vi lernas Esperanton?	Polonya’dan. Ne zamandır Esperanto öğreniyorsunuz?
Keiko: De dek jaroj. Kaj vi?	On yıldır. Ya siz?
Tomo: Nur de naŭ monatoj.	Yalnızca dokuz aydır.
Keiko: Vi parolas tre bone! Kial vi lernas ĝin?	Çok iyi konuşuyorsunuz! Neden öğreniyorsunuz?
Tomo: Ĉar mi ŝatas lingvojn… kaj ĉar mia amikino Ana estas ĉi tie.	Çünkü dilleri seviyorum… bir de arkadaşım Ana burada olduğu için.
Ana: Tomo! Ĉu vere estas vi?	Tomo! Gerçekten sen misin?
Tomo: Ana! Finfine!	Ana! Sonunda!
Keiko: Ho, do ŝi estas la fama Ana! Kiu volas kafon?	Aa, demek ünlü Ana bu! Kim kahve ister?

Kiom longe vi lernas…? şimdiki zamandadır, çünkü öğrenme hâlâ sürüyor. Bir süreyle birlikte kullanılan de, bir şeyin ne zamandır sürdüğünü gösterir; Türkçedeki “-dır” eki gibi. Türkçede olduğu gibi fiil de şimdiki zamanda kalır: Mi lernas Esperanton de naŭ monatoj – “Dokuz aydır Esperanto öğreniyorum”.

Yeni kelimeler

Esperanto	Türkçe	Notlar
ĉu	(evet–hayır sorusu kurar); … olup olmadığı
kio	ne	nesne olarak kion
kiu	kim; hangi, hangisi	nesne olarak kiun
kie	nerede	de kie “nereden”
kiam	ne zaman
kial	neden, niçin
kiel	nasıl	Kiel vi nomiĝas?
kiom	ne kadar, kaç	kiom longe “ne zamandır, ne kadar süre”
ĉar	çünkü
pardonu	affedersiniz, pardon	pardoni “bağışlamak” fiilinden
paroli	konuşmak	6. ders; paroli Esperanton
lerni	öğrenmek
nomiĝi	adı … olmak	Mi nomiĝas Tomo. “Adım Tomo.”
alveni	varmak, gelmek	al “-e, -a” + veni “gelmek”
stelo	yıldız	la verda stelo “yeşil yıldız”
adreso	adres
kongreso	kongre	kongresejo “kongre binası, kongre yeri”
flugo	uçuş
jaro	yıl
monato	ay
lingvo	dil
amikino	(kadın) arkadaş	amiko + -in-
fama	ünlü
nur	yalnızca, sadece
tien	oraya	9. ders

Dil bilgisi

Ĉu ile evet–hayır soruları

Evet–hayır sorusu sormak için cümlenin başına ĉu koyun. Başka hiçbir şey değişmez. Kuralların tamamı sorular ve olumsuzluk sayfasında.

Cümle	Soru
Vi parolas Esperanton. – Esperanto konuşuyorsunuz.	Ĉu vi parolas Esperanton? – Esperanto konuşuyor musunuz?
Ana estas ĉi tie. – Ana burada.	Ĉu Ana estas ĉi tie? – Ana burada mı?
Vi alvenis hieraŭ. – Dün geldiniz.	Ĉu vi alvenis hieraŭ? – Dün geldiniz mi?

Türkçe konuşanlar için. Ĉu, Türkçedeki soru eki “mı, mi, mu, mü” gibi çalışır; ancak cümlenin başında durur, ünlü uyumuna girmez ve hiç değişmez. Türkçede “mı” fiilin ya da sorulan kelimenin arkasına gelir; Esperanto’da ise ĉu her zaman cümlenin başındadır ve fiil hiç ek almaz.

Cevap olarak jes ya da ne deyin, tercihen kısa bir cümleyle: Jes, mi parolas. / Ne, mi ne parolas. Onay istemek için sona ĉu ne? ekleyin: Vi venos, ĉu ne? – “Geleceksiniz, değil mi?”

Yedi soru kelimesi

Bu kelimelerin hepsi ki- ile başlar. 45 kelimelik daha büyük bir ailenin, korelatiflerin (tablo kelimelerinin) parçasıdırlar; tablonun tamamını 11. derste göreceksiniz.

Kelime	Anlam	Örnek
kio	ne (şey)	Kio okazis? – Ne oldu?
kiu	kim; hangi, hangisi	Kiu volas kafon? – Kim kahve ister?
kie	nerede	Kie estas la kongresejo? – Kongre binası nerede?
kiam	ne zaman	Kiam vi alvenis? – Ne zaman geldiniz?
kial	neden, niçin	Kial vi lernas Esperanton? – Neden Esperanto öğreniyorsunuz?
kiel	nasıl	Kiel vi fartas? – Nasılsınız?
kiom	ne kadar, kaç	Kiom kostas la kafo? – Kahve ne kadar?

İsimle “kaç” sormak için da ekleyin: Kiom da lingvoj vi parolas? – “Kaç dil konuşuyorsunuz?” İsim da kelimesinden sonra hiçbir zaman -n almaz. Türkçede “kaç” kelimesinden sonra isim tekil kalır (“kaç dil”), Esperanto’da ise çoğul olur: kiom da lingvoj.

-n alan soru kelimeleri

Soru kelimesi nesne olduğunda, tıpkı bir isim gibi -n alır: kio → kion, kiu → kiun. Türkçede de “kim – kimi” ayrımı vardır: Kiu vidas vin? “Seni kim görüyor?”, Kiun vi vidas? “Kimi görüyorsun?” Ama dikkat: Türkçede “Ne içiyorsun?” eksizdir, Esperanto’da ise Kion vi trinkas? denir.

Esperanto	Türkçe
Kion vi trinkas?	Ne içiyorsun?
Kiun vi vidas?	Kimi görüyorsun?
Kiu vidas vin?	Seni kim görüyor?

Kial sorusuna ĉar ile cevap

Kial? bir neden sorar, ĉar da onu verir: Kial vi lernas Esperanton? – Ĉar mi ŝatas lingvojn. – “Neden Esperanto öğreniyorsunuz? – Çünkü dilleri seviyorum.”

Alıştırmalar

Kültür köşesi

Esperanto’yu tam olarak kaç kişinin konuştuğunu kimse bilmiyor. Ciddi tahminler yaklaşık 60.000 (Svend Vendelbo Nielsen, 2017) ile yaklaşık 2 milyon (Sidney Culbert’in anketleri) arasında değişiyor; Mart 2020’ye kadar da yaklaşık 2,8 milyon kişi Duolingo’nun Esperanto kurslarına başlamıştı. Tomo’nun yönteminin de bir geçmişi var: yeşil yıldız, 1890’ların başında Esperanto konuşanlar arasında bir tanışma işareti oldu. Bkz. Esperanto’yu kaç kişi konuşuyor.

Sık sorulan sorular

Ĉu olmadan soru sorabilir miyim?

Konuşurken yalnızca yükselen tonlama da soru yapabilir; Ana’nın 4. dersteki Vi kuiras? sorusu gibi. Yazıda ise ĉu soruyu açık kılar ve standart biçimdir.

Kio ile kiu arasındaki fark nedir?

Kio genel olarak bir şeyi sorar: Kio estas tio? – “Şu ne?” Kiu ise bir kişiyi ya da birkaç şeyden birini sorar: Kiu libro? – “Hangi kitap?” Yani kio “ne”, kiu ise hem “kim” hem “hangi, hangisi” demektir.

Olumsuz bir soruya nasıl cevap veririm?

Tam bir cümleyle. Ĉu vi ne volas kafon? – “Kahve istemiyor musunuz?” – gibi bir soruda jes ve ne kişiden kişiye farklı anlaşılır; Türkçede de böyle bir soruya verilen “Evet” kafa karıştırabilir. Bu yüzden Jes, mi volas ya da Ne, mi ne volas deyin.

#Diyalog

#Yeni kelimeler

#Dil bilgisi

#Ĉu ile evet–hayır soruları

#Yedi soru kelimesi

#-n alan soru kelimeleri

#Kial sorusuna ĉar ile cevap

#Alıştırmalar

#Kültür köşesi

#Sık sorulan sorular

#Ĉu olmadan soru sorabilir miyim?

#Kio ile kiu arasındaki fark nedir?

#Olumsuz bir soruya nasıl cevap veririm?

#Kaynaklar