Esperanto dil bilgisi: genel bakış, ekler ve kurallar

Esperanto dil bilgisi tek bir fikre dayanır: kökler hiç değişmez ve küçük bir ek kümesi her zaman aynı şeyi ifade eder. -o ile biten kelime isim, -a ile biten sıfat, -as ile biten ise şimdiki zamanda bir fiildir. Düzensiz fiil, düzensiz çoğul ve dil bilgisel cinsiyet yoktur.

L. L. Zamenhof’un 1887’de yayımladığı 16 kural bu sistemin taslağını çizer; aşağıdaki çekirdek, karşılaşacağınız cümlelerin çoğuna yeter.

#Tüm dil bilgisi tek bir kartta

Esperanto Akademisi’nin (Akademio de Esperanto) resmî sözlüğü tam olarak 11 dil bilgisel ek sayar:

Ekler sabit bir sırayla dizilir: kelime türü, sonra -j, sonra -n: grandajn domojn – “büyük evler” (nesne olarak). Sıfatlar, isimlerinin -j ve -n ekini alır; bunu isimler ve sıfatlar sayfasında görebilirsiniz.

Fiiller hiçbir zaman -j ya da -n almaz ve kişiye göre değişmez: mi lernas, vi lernas, ili lernas – “öğreniyorum, öğreniyorsunuz, öğreniyorlar”.

#Cümlelerde ekler

Her ek, günlük hayattan kısa bir cümlede iş başında:

• -o: La domo estas nova. – “Ev yeni.”
• -a: Ni loĝas en nova domo. – “Yeni bir evde oturuyoruz.”
• -e: Ŝi parolas malrapide kaj klare. – “Yavaş ve net konuşuyor.”
• -i: Mi volas lerni Esperanton. – “Esperanto’yu öğrenmek istiyorum.”
• -as: Nun mi lernas la vortojn. – “Şimdi kelimeleri öğreniyorum.”
• -is: Hieraŭ ni lernis dum unu horo. – “Dün bir saat boyunca ders çalıştık.”
• -os: Morgaŭ mi skribos al vi. – “Yarın sana yazacağım.”
• -us: Se mi havus tempon, mi vojaĝus. – “Vaktim olsa seyahat ederdim.”
• -u: Venu kun ni! – “Bizimle gel!”
• -j: Miaj amikoj estas en la parko. – “Arkadaşlarım parkta.”
• -n: Mi vidas grandan ŝipon. – “Büyük bir gemi görüyorum.”
• Hepsi bir arada: Miaj novaj amikoj rapide lernis la gravajn vortojn. – “Yeni arkadaşlarım önemli kelimeleri hızlıca öğrendiler.”

#Diğer yapı taşları

• Tek bir tanımlık. La, her cinsiyet ve sayı için “belirli” anlamını verir; belirsiz tanımlık için ise bir kelime yoktur. Bkz. tanımlık.
• Serbest kelime sırası. -n nesneyi işaretlediği için La hundo vidas la katon ve La katon vidas la hundo ikisi de “Köpek kediyi görüyor” anlamına gelir; tıpkı Türkçedeki “Köpek kediyi görüyor” ve “Kediyi köpek görüyor” gibi. Bkz. belirtme durumu.
• Kelime türetme. Ön ekler ve son ekler tek bir kökten çok sayıda kelime üretir: sana – “sağlıklı”, malsana – “hasta”, malsanulo – “hasta (kişi)”, malsanulejo – “hastane”. Bkz. kelime türetme.
• 45 korelatif. Soru ve cevap kelimelerinden oluşan 5 × 9’luk bir tablo: kiu – “kim, hangisi”, tiu – “şu, o”, ĉiu – “her biri, herkes”. Bkz. korelatifler.

Tek kök, onlarca kelimeReta Vortaro yalnızca san- kökünden türeyen 23 kelime listeler. Ön eklerin, son eklerin ve birleşik kelimelerin tek bir kökü nasıl bir aileye dönüştürdüğüne bakın.Kelime ailelerini keşfedin →

#Türkçe ile Esperanto: dil bilgisi karşılaştırması

Türkçe ile Esperanto’nun dil bilgisi birkaç noktada ayrılır. Aşağıdaki tablo, Türkçe konuşanların en sık karıştırdığı noktaları yan yana gösterir.

Türkçede fiil, kişi eklerini sonuna alır; Esperanto’da kişi mi, vi, li… zamirleriyle gösterilir ve fiil sabit kalır. Türkçede belirtme durumu eki (-ı, -i, -u, -ü) yalnızca belirli nesneye gelir; Esperanto’daki -n ise belirli ya da belirsiz her doğrudan nesnede bulunur. Türkçede sayıdan sonra isim tekil kalır, sıfat da çoğul almaz; Esperanto’da ise çoğul zorunludur (du libroj) ve sıfat isme uyar (du grandaj libroj). Türkçedeki “mı, mi, mu, mü” soru ekinin yerini Esperanto’da cümlenin başındaki ĉu alır. Türkçede yer ve yön durum ekleriyle (“evde, eve, evden”) anlatılır; Esperanto’da bunların yerini edatlar tutar: en la domo, al la domo, el la domo.

Türkçede en yaygın kelime sırası özne–nesne–yüklemdir; Esperanto’da sıra genellikle özne–fiil–nesnedir, ama nesne -n aldığı için Türkçedeki gibi öne alınabilir.

#Sık sorulan sorular

#Esperanto dil bilgisinin istisnaları var mı?

Çekim sisteminde yoktur: her isim çoğulu -j ile yapar ve her fiil, esti – “olmak” dâhil, aynı altı eki kullanır. Yine de kelime kelime öğrenmeniz gereken şey kelime dağarcığıdır; örneğin bir fiilin nesne alıp almadığı.

#Esperanto’da dil bilgisel cinsiyet var mı?

Hayır. İsimler ve sıfatlar cinsiyete göre değişmez. Dişil biçimler -in- son ekiyle yapılır: patro – “baba”, patrino – “anne”.

#Resmî Esperanto dil bilgisi nerede?

1905 tarihli Fundamento de Esperanto kitabında; bu kitap 16 kuralı beş dilde verir. En kapsamlı modern anlatım, Bertilo Wennergren’in yazdığı PMEG kitabıdır; internette ücretsiz olarak okunabilir (Esperanto dilinde).

#Kaynaklar

• Fundamento de Esperanto: dil bilgisi, İngilizce sürüm – Akademio de Esperanto
• Akademia Vortaro: açıklamalar ve istatistikler – 11 ek
• PMEG – Plena Manlibro de Esperanta Gramatiko – Bertilo Wennergren, 15.5 sürümü (2024)
• PMEG – Nesne (-n), Kelime sırası ve Ĉu soruları – Türkçe karşılaştırma için
• Esperanto grammar – Wikipedia (İngilizce)
• Turkish grammar – Wikipedia (İngilizce): belirtme durumu, sayılardan sonra tekil isim, kişi ekleri, kelime sırası