Esperanto bağlaçları: kaj, sed, aŭ, ke, se, ĉar ve diğerleri

PMEG’in listelerinde Esperanto’nun 16 bağlacı vardır: eşit öğeleri birbirine bağlayan altı eş görevli bağlaç (kaj, aŭ, sed, nek, plus, minus) ve yan cümle açan on bağlaç (ke, ĉu, se, ĉar, kvankam, dum, ĝis, kvazaŭ, apenaŭ, ol). On dördü Fundamento’dandır (1905); plus ve minus 1974’te eklendi. Hiç değişmezler ve bağladıkları ya da başlattıkları şeyin hemen önünde dururlar.

#Esperanto’nun bütün bağlaçları

Durum: Fundamento = 1905’te bağlayıcı kılınan dil bilgisi ve Universala Vortaro; OA 8 = Akademi’nin Sekizinci Resmî Eklemesi. Dum ve ĝis aynı zamanda edatlardır. Tamen “yine de” ve tial “bu yüzden” fikirleri birbirine bağlar ama zarftır (zarflar, korelatifler); sed’in aksine kendi cümleleri içinde yer değiştirebilirler.

Türkçede ke ve ĉu’nun doğrudan karşılığı yoktur: ke yerine genellikle bir fiilimsi gelir (“geleceğinizi biliyorum”), ĉu yerine ise “mi” soru eki ya da “gelip gelmeyeceğini” gibi bir kalıp.

#Eşit öğeleri bağlamak: kaj, aŭ, sed, nek

• Kaj aynı türden kelimeleri, öbekleri ya da cümleleri bağlar; asla bir ana cümleyi yan cümleyle bağlamaz (PMEG). Bir listede son öğeden önce dışında kaj yerine virgül konur: supon, salaton kaj fromaĝon – “çorba, salata ve peynir”.
• Aŭ seçenekler sunar, genellikle “ya biri ya öbürü”, bazen “ya da ikisi birden”. PMEG kaj/aŭ kullanımına karşı uyarır. Olumsuzlukten sonra aŭ, nek gibi çalışır: Li neniam fumas aŭ drinkas. – “Ne sigara içer ne de içki.”
• Sed karşıtlık bildirir; olumsuzlanmış bir bölümden sonra doğru olanı verir: Mi ne trinkas kafon, sed teon. – “Kahve değil, çay içiyorum.” Bir cümleyi de başlatabilir: Sed kio okazis poste? – “Ama sonra ne oldu?”
• Nek “ve ayrıca değil” demektir ve zaten ne ya da neni- kelimesi bulunan bir cümleden sonra gelir: Mi ne vidis lin, nek ŝin. – “Erkeği görmedim, kadını da görmedim.” Yalnızca “ve ayrıca değil” anlamındadır, asla “hatta … bile değil” değil (o eĉ ne’dir, PMEG).
• Plus ve minus çoğunlukla aritmetikte kullanılır. Plus, toplamada kaj yerine de geçebilir: dek eŭrojn plus kvindek cendojn – “on avro artı elli sent”.

Dört kelime çift hâlinde de gelir. İkilenmiş nek ayrıca ne istemez (16 kuralın 12. kuralı: cümlede tek bir olumsuzluk).

#Yan cümle bağlaçları

• Ke yalnızca bir yan cümlenin başlangıcını işaretler (PMEG); yan cümle asla -n almaz. İstemek, rica etmek, emretmek ve öğüt vermek fiillerinden sonra fiil -u ile biter: Mi volas, ke vi helpu. – “Yardım etmenizi istiyorum.” Olgularda normal zamanlar kullanılır: Mi scias, ke vi helpas. – “Yardım ettiğinizi biliyorum.” Türkçede bu tür cümleler fiilimsilerle kurulur (“yardım etmenizi”, “yardım ettiğinizi”); Esperanto’da ise bunların yerine kendi öznesi ve çekimli fiili olan tam bir yan cümle gelir.
• Ki- kelimeleri (kiu, kie, kiam, kiel, kial…) ilgi cümlelerini ve dolaylı soruları başlatır: Mi ne scias, kiam li venos. – “Ne zaman geleceğini bilmiyorum.”
• Se ile -as/-is/-os gerçek bir olasılığı, -us ise hayalî bir olasılığı anlatır: Se mi havas tempon, mi helpos. / Se mi havus tempon, mi helpus. – “Zamanım varsa yardım edeceğim.” / “Zamanım olsaydı yardım ederdim.” Türkçede şart eki fiile eklenir (-sa/-se: “gelirse”); Esperanto’da se ayrı bir kelime olarak yan cümlenin başına gelir.
• Kvankam: cümlesi başta gelirse ana cümle çoğu kez tamen ekler: Kvankam mi estas laca, mi tamen laboras. – “Yorgun olmama rağmen yine de çalışıyorum.”
• Dum aynı anda süren iki eylem içindir; kiam ise genel olarak “-dığında” demektir. Türkçedeki “-ken” eki dum ile karşılanır.
• Ĝis bir ana ilişkin bir cümle ister: Mi restis, ĝis li ekdormis. – “O uykuya dalana kadar kaldım.”
• Kvazaŭ hayal edilen bir şeyle karşılaştırır, bu yüzden fiili genellikle -us alır. Apenaŭ cümleleri ana cümleden önce gelir.

#ke ve ol ile birleşimler

Yalnızca beş edat genellikle doğrudan ke’den önce kabul edilir: por, sen, anstataŭ, malgraŭ ve krom (PMEG). Diğerleriyle tio eklenir: pri tio, ke; “çünkü” ve “önce” için aşağıya bakın.

Özne aynıysa antaŭ ol mastar alır: antaŭ ol manĝi. Ju … des kalıbında ju ilk bölüme, des ikinci bölüme girer; ikisi de pli veya malpli ile gelir.

#Ĉar ve pro tio ke

PMEG ĉar’ı “pro tio ke” diye tanımlar, yani anlam aynıdır; tial ke üçüncü bir eşdeğerdir. Ĉar en kısasıdır ve bir ĉar cümlesi, önceki cümleyi açıklamak için tek başına da durabilir. Başta gelirse ana cümle tial ile başlayabilir: Ĉar pluvis, tial ni restis hejme. – “Yağmur yağdığı için evde kaldık.” İsimden önce pro edatı kullanılır: pro la pluvo. Tial “bu nedenle” demektir, “çünkü” değil. Türkçedeki “çünkü” ve “-dığı için” ikisi de ĉar ile karşılanır.

#Ke, ĉu ve se

Ke bir bildirim açar: Mi scias, ke li venos. Ĉu cümle içinde bir evet–hayır sorusu açar ve “mi” ya da “-ip -mediğini” anlamına gelir: Mi ne scias, ĉu li venos. Ayrıntılı bir soru ki- kelimesi kullanır. Bkz. sorular ve olumsuzluk.

Türkçede şartı “-se/-sa” eki, soruyu “mi” soru eki gösterir; Esperanto da bu ikisini ayırır (İngilizcedeki “if” ise ikisini birden karşılar). Li diros, ĉu li venos – “Gelip gelmeyeceğini söyleyecek.” Li diros, se li venos – “Gelirse bize haber verir.”

Dolaylı anlatımda fiil, özgün sözlerin zamanını korur: Li diris: "Mi estas laca" cümlesi Li diris, ke li estas laca olur (PMEG). Bkz. fiiller.

#Kelime sırası ve virgüller

Bir bağlaç, bağladığı şeyin hemen önünde durur. Yan cümle ana cümleden sonra gelebilir, önce gelebilir ya da araya girebilir: Mi restas hejme, se pluvas. = Se pluvas, mi restas hejme. Bir ke cümlesi cümleyi başlatabilir de: Ke ŝi pravas, mi ne dubas. – “Onun haklı olduğundan şüphem yok.” Cümlenin içinde sıra her yerdeki kadar serbesttir, ama bir ki- kelimesi ya da ĉu başta gelir (kelime sırası). Türkçede yan cümleler çoğunlukla ana fiilden önce gelir (“yağmur yağarsa evde kalırım”); Esperanto’da ise yan cümle ana cümleden sonra da gelebilir.

Esperanto’da bağlayıcı virgül kuralı yoktur (PMEG). Yazarlar virgülü doğal bir duraklamanın düştüğü yere, çoğunlukla yan cümleden önce ve bağlanan ana cümleler arasına koyar: Ili manĝis, sed ili ne satiĝis. – “Yediler ama doymadılar.”

#Öğrenenlerin sık yaptığı hatalar

#Cümlelerde örnekler

• Mi trinkas kafon, kaj mia edzino trinkas teon. – “Ben kahve içiyorum, karım da çay içiyor.”
• Ĉu vi volas teon aŭ kafon? – “Çay mı istersin, kahve mi?”
• Li estas juna, sed tre sperta. – “O genç ama çok deneyimli.”
• Mi havas nek tempon nek monon. – “Ne zamanım ne de param var.”
• Mi scias, ke vi pravas. – “Haklı olduğunu biliyorum.”
• Ŝi demandis, ĉu ni venos. – “Gelip gelmeyeceğimizi sordu.”
• Se morgaŭ pluvos, ni restos hejme. – “Yarın yağmur yağarsa evde kalacağız.”
• Ni ne iris al la plaĝo, ĉar estis malvarme. – “Plaja gitmedik, çünkü hava soğuktu.”
• Kvankam li estis laca, li daŭre laboris. – “Yorgun olmasına rağmen çalışmaya devam etti.”
• Mi skribas al vi, por ke vi sciu, ke ĉio estas en ordo. – “Her şeyin yolunda olduğunu bilmen için sana yazıyorum.”

#Sık sorulan sorular

#Esperanto’da kaç bağlaç var?

PMEG’in listelerinde on altı: altısı eş görevli, onu yan cümle açar. On dördü Fundamento’dadır; plus ve minus 1974’ten kalmadır.

#Ĉar ile pro tio ke arasındaki fark nedir?

Anlamda fark yoktur: PMEG ĉar’ı “pro tio ke” diye tanımlar. Ĉar daha kısadır ve cümlesi bir açıklama olarak tek başına da durabilir.

#Ke ile ĉu arasındaki fark nedir?

Ke bir bildirim açar (Mi scias, ke li venos). Ĉu cümle içinde bir evet–hayır sorusu açar (Mi ne scias, ĉu li venos).

#Esperanto’da “eğer” se mi, ĉu mu?

Se şart bildirir ve “eğer” demektir; ĉu dolaylı soruda “mi” anlamındadır. Birini ötekinin yerine kullanmak anlamı değiştirir.

#Esperanto’da ke’den önce virgül konur mu?

Genellikle evet, çünkü virgül yan cümleden önceki doğal duraklamayı gösterir. PMEG bağlayıcı virgül kuralı olmadığını söyler.

#Kaynaklar

• Fundamento – İngilizce dil bilgisi (3. ve 12. kurallar)
• Fundamento – Universala Vortaro
• PMEG – Kunligaj vortetoj (kaj, aŭ, sed, plus, minus)
• PMEG – Kombinitaj vortetoj (kaj … kaj, nek … nek, ĉu … ĉu, ju … des)
• PMEG – Subfrazoj (ke, ĉu, se, ĉar ve diğer bağlaçlar)
• PMEG – ke edatlardan sonra
• PMEG – Ĉar-frazoj
• PMEG – apenaŭ, dum, ĝis, kvankam, kvazaŭ, ol
• PMEG – Dolaylı anlatımda fiil biçimleri
• PMEG – Olumsuzluk (nek)
• PMEG – Kelime sırası ve noktalama işaretleri
• Vikipedio – Oka Oficiala Aldono (plus, minus, 1974)
• Turkish grammar – Wikipedia (İngilizce): şart eki, fiilimsili yan cümleler, yan cümlelerin sırası