Esperanto’nun 16 dil bilgisi kuralı ve açıklamaları

16 kural, dili tanımlayan 1905 tarihli kitap Fundamento de Esperanto’nun dil bilgisi bölümüdür. L. L. Zamenhof bu kuralları ilk olarak 26 Temmuz 1887’de Varşova’da Rusça olarak yayımlanan Unua Libro’da duyurdu. Kurallar birlikte ekleri, zamanları, zamirleri, vurguyu ve birkaç genel ilkeyi kapsar.

Kurallar bağlayıcıdır ama eksiksiz değildir. Boulogne Bildirgesi (1905), Fundamento’yu dokunulmaz kıldı: kimse onu değiştiremez, ancak yeni kelimeler ve resmî kararlar eklenebilir.

Resmî metin Fransızca, İngilizce, Almanca, Rusça ve Lehçe olarak vardır; Türkçe resmî bir sürümü yoktur. Esperanto çevirileri de bulunur, ancak bunlar Fundamento’nun parçası değildir.

#Kurallardan önce: alfabe

Dil bilgisi, her harfi tek bir sese karşılık gelen 28 harflik alfabeyle başlar; ĉ, ĝ, ĥ, ĵ, ŝ ve ŭ da bu harflerin arasındadır. Ardından iki not gelir: ŭ yalnızca ünlülerden sonra kullanılır ve aksanlı harfleri olmayan matbaalar bunların yerine ch, gh, hh, jh, sh, u yazabilir. Türkçe konuşanlar için kısa karşılıklar: ĉ = ç, ĝ = c, ŝ = ş, ĵ = j (ĝ harfini Türkçedeki ğ ile karıştırmayın). Tam rehber: Esperanto alfabesi.

#Kelime türleri (kural 1–8)

#Kural 1: tanımlık

Tek bir tanımlık vardır: la – “belirli”; her cinsiyet, sayı ve durum için aynıdır. Belirsiz tanımlık olmadığı için domo “bir ev” anlamına gelir. Kural, yeni başlayanların başlangıçta la’yı hiç kullanmamasına bile izin verir. Türkçede tanımlık olmadığından bu kural size yabancı gelebilir; ayrıntılar: la tanımlığı.

#Kural 2: isimler

İsimler -o ile biter, çoğul ise -j ekler. Yalnızca iki durum vardır: yalın durum ve -n ile belirtme durumu. Diğer ilişkiler edatlarla kurulur: patro – “baba”, patroj – “babalar”, patron – “baba” (nesne olarak), de la patro – “babanın”, al la patro – “babaya”. Türkçede bu ilişkileri durum ekleri kurar (-ın, -e, -de, -den); Esperanto’da aynı işi isimden önce gelen edatlar görür.

#Kural 3: sıfatlar

Sıfatlar -a ile biter ve isimler gibi -j ile -n alır. Karşılaştırma pli – “daha”, plej – “en” ve ol – “-den, -dan” (karşılaştırmada) ile yapılır: pli blanka ol neĝo – “kardan daha beyaz”. Daha fazlası: isimler ve sıfatlar.

#Kural 4: sayılar

Temel sayılar unu, du, tri, kvar, kvin, ses, sep, ok, naŭ, dek, cent, mil’dir (1–10, 100, 1.000). Daha büyük sayılar bunlardan birleştirilerek yapılır: kvincent tridek tri – 533. Ekler ve son ekler sıra sayılarını (kvara – “dördüncü”), katları (-obl-), kesirleri (-on-) ve grupları (-op-) oluşturur; po dağılımı gösterir: po kvin – “beşer”.

#Kural 5: zamirler

Kişi zamirleri mi, vi, li, ŝi, ĝi, si, ni, ili, oni’dir. -a eklenince iyelik sıfatı olur, mia – “benim”; zamirler de isimler gibi -n alır: min – “beni”. Daha fazlası: zamirler.

#Kural 6: fiiller

Fiiller kişiye ya da sayıya göre hiç değişmez. Bütün işi altı dil bilgisel ek görür: -i mastar, -as şimdiki zaman, -is geçmiş zaman, -os gelecek zaman, -us şart kipi, -u emir ya da istek. Altı ortaç (-ant-, -int-, -ont-, -at-, -it-, -ot-) etken ve edilgen anlamı anlatır.

Edilgen çatı, esti ile edilgen ortacın birleşimidir; işi yapan de ile gösterilir: ŝi estas amata de ĉiuj – “o herkes tarafından seviliyor”. 1905 tarihli İngilizce metin -us ekine “subjunctive” (dilek kipi) der; bugün buna şart kipi (conditional) denir. Daha fazlası: fiiller.

#Kural 7: zarflar

Zarflar -e ile biter ve sıfatlar gibi derece alır: mia frato kantas pli bone ol mi – “erkek kardeşim benden daha iyi şarkı söyler”. Türkçede aynı kelime çoğu zaman hem sıfat hem zarf olarak kullanılır (“iyi çocuk”, “iyi şarkı söylüyor”); Esperanto’da ikisi ayrıdır: bona – bone.

#Kural 8: edatlar

Edatlardan sonra temel biçim (yalın durum) gelir: kun la patro – “babayla”. Düzenli istisna 13. kuraldır; orada yer bildiren bir edattan sonra -n yönü gösterir. Türkçedeki “ile, için, gibi” isimden sonra gelir; Esperanto’da edat her zaman isimden önce durur: kun la patro – “baba ile”, por la patro – “baba için”.

#Genel kurallar (kural 9–16)

#Kural 9: okunuş

Her kelime tam yazıldığı gibi okunur. Okunmayan harf yoktur.

#Kural 10: vurgu

Vurgu her zaman sondan bir önceki hecededir: fa-mi-li-o, es-pe-ran-to. Türkçede vurgu çoğu kelimede son hecededir; bu yüzden Esperanto kelimelerinde alışkanlığınızı bilerek değiştirmeniz gerekir.

#Kural 11: birleşik kelimeler

Birleşik kelimeler, kelimeler basitçe yan yana getirilerek yapılır; ana kelime sonda durur: vaporŝipo – “vapur, buharlı gemi” (vapor- “buhar” + ŝip- “gemi”). 1905 metni öğrenenler için kelime parçalarını kesme işaretiyle ayırır (patr'o); bu uygulama artık kullanılmaz. Daha fazlası: kelime türetme.

#Kural 12: olumsuzluk

Bir cümlede tek bir olumsuzluk yeter. Cümlede başka bir olumsuz kelime varsa ne kullanılmaz: mi neniam vidis – “hiç görmedim”, mi nenion vidis – “hiçbir şey görmedim”. Türkçede olumsuz kelimeyle birlikte fiili de olumsuz yaparız (“hiçbir şey görmedim”); Esperanto’da fiile ayrıca ne eklenmez. Mi ne vidis nenion denirse iki olumsuzluk birbirini götürür ve cümle “bir şey gördüm” anlamına gelir.

#Kural 13: yön

Bir yere doğru hareketi göstermek için kelime -n alır: kie? – “nerede?”, kien? – “nereye?”; tie – “orada”, tien – “oraya”; mi iras Parizon – “Paris’e gidiyorum”. Bugün al Parizo daha yaygındır. Türkçede aynı ayrımı -de/-da ile -e/-a ekleri yapar (“nerede?” – “nereye?”); Esperanto’da kelime aynı kalır, yönü -n gösterir. Daha fazlası: belirtme durumu.

#Kural 14: je edatı

Her edatın belirli bir anlamı vardır. Hiçbiri uymuyorsa, kendi anlamı olmayan je kullanılır: ĝoji je tio – “buna sevinmek”. Edatsız belirtme durumu je’nin yerini tutabilir: ĝoji tion.

#Kural 15: yabancı kelimeler

Uluslararası kelimeler yalnızca Esperanto yazımını alır, başka bir şey değişmez. Yalnızca temel kelime ödünç alınır; ilgili kelimeler Esperanto ekleriyle türetilir: teatro – “tiyatro”, teatra – “tiyatroya ilişkin”.

#Kural 16: kesme işareti

Bir ismin sondaki -o’su ile la’nın -a’sı atılıp yerine kesme işareti konabilir: de l' mondo – “dünyanın”. Bugün bu neredeyse yalnızca şiirde ve şarkılarda görülür.

#16 kuralın dışarıda bıraktıkları

Kurallar 1880’lerde, geleneksel bir üslupla ve Avrupalı bir bakış açısıyla yazılmıştır. PMEG’in yorumu, Esperanto’nun yalnızca 16 kuralı olduğu inancını yaygın bir yanlış anlama olarak niteler. Kuralların ya hiç değinmediği ya da çok az değindiği konular şunlardır:

• 45 korelatif (kiu, tiu, ĉiu…) ile ön ek ve son eklerin anlamları; bunlar Fundamento’da kuralların içinde değil, sözlük ve alıştırmalarda yer alır;
• kelime sırası, ĉu ile evet–hayır soruları ve ke ile başlayan yan cümleler;
• li ya da ŝi yerine dönüşlü si’nin ne zaman kullanılacağı;
• tarihlerde ve ölçülerde belirtme durumu (lundon – “pazartesi günü”, du horojn – “iki saat boyunca”);
• ortaçların hangi zamanı anlattığı; bu konu Esperanto Akademisi’nin 1967 ve 1989 kararlarıyla belirlenmiştir;
• -ig- ve -iĝ- son eklerinin fiilleri geçişli ile geçişsiz arasında nasıl çevirdiği.

#Tam dil bilgisini nerede bulabilirsiniz

• PMEG (Plena Manlibro de Esperanta Gramatiko), Bertilo Wennergren: en kapsamlı ücretsiz başvuru kaynağı; 1995’ten beri çevrimiçi ve Esperanto dilinde yazılmış. 15.5 sürümü Haziran 2024 tarihlidir.
• Fundamento’nun kendisi: kurallara ek olarak Ekzercaro (alıştırmalar) ve Universala Vortaro (sözlük) dil bilgisini kullanım içinde gösterir.
• Esperanto Akademisi kararları: resmî açıklamalar, örneğin ortaçlar üzerine.

#Cümlelerde örnekler

• La libro estas sur la tablo. – “Kitap masanın üstünde.”
• Mi vidas du katojn. – “İki kedi görüyorum.”
• La bluaj floroj estas tre belaj. – “Mavi çiçekler çok güzel.”
• En la klaso estas dudek tri lernantoj. – “Sınıfta yirmi üç öğrenci var.”
• Ŝi skribis al mi longan leteron. – “Bana uzun bir mektup yazdı.”
• Hieraŭ mi laboris, hodiaŭ mi ripozas. – “Dün çalıştım, bugün dinleniyorum.”
• Li kuras rapide. – “Hızlı koşuyor.”
• Ni veturos al la maro per trajno. – “Denize trenle gideceğiz.”
• Mia avino havas grandan legomĝardenon. – “Büyükannemin büyük bir sebze bahçesi var.”
• Hodiaŭ neniu venis. – “Bugün hiç kimse gelmedi.”
• La infanoj kuris en la parkon. – “Çocuklar parka koştu.”
• Mi venos je la tria. – “Saat üçte geleceğim.”

#Sık sorulan sorular

#Esperanto’nun gerçekten yalnızca 16 dil bilgisi kuralı mı var?

Hayır. 16 kural resmî çekirdektir, ama kelime sırasını, korelatifleri, si’nin kullanımını ve çok daha fazlasını dışarıda bırakır. PMEG gibi eksiksiz dil bilgileri yüzlerce sayfaya ulaşır.

#16 kuralı kim, ne zaman yazdı?

Esperanto’nun yaratıcısı L. L. Zamenhof. Kurallar ilk kez 1887’de Unua Libro’da yayımlandı ve 1905’te Fundamento de Esperanto’nun parçası oldu.

#16 kural değiştirilebilir mi?

Hayır. 1905 tarihli Boulogne Bildirgesi’nden beri Fundamento değiştirilemez. Esperanto Akademisi kelime ekleyebilir ve karar alabilir, ancak kuralları yeniden yazamaz.

#16 kuralın resmî bir Esperanto sürümü var mı?

Hayır. Resmî metinler Fransızca, İngilizce, Almanca, Rusça ve Lehçedir. PMEG’deki gibi Esperanto çevirilerinin resmî bir statüsü yoktur.

#Kaynaklar

• Fundamento de Esperanto ve İngilizce dil bilgisi bölümü – Akademio de Esperanto
• Gramatiko en la Fundamento, yorumlarla – PMEG
• Participoj (1967 ve 1989 kararları) – Akademio de Esperanto
• Apostrofo: normal kullanım – PMEG
• Fundamento de Esperanto, Unua Libro, Plena Manlibro de Esperanta Gramatiko – Wikipedia (İngilizce)
• Turkish grammar ve Turkish phonology – Wikipedia (İngilizce): Türkçe durum ekleri, edatların konumu, vurgu
• Güncel Türkçe Sözlük – Türk Dil Kurumu