Zamenhof sözleri: Esperanto’nun yaratıcısının ünlü sözleri

L. L. Zamenhof’un en bilinen sözleri, ilk sekiz Esperanto Dünya Kongresi’ndeki (1905–1912) açılış konuşmalarından, 1913 tarihli Homaranismo Bildirgesi’nden ve mektuplarından gelir. Aşağıda bunlardan 16’sı Esperanto aslı, bizim Türkçe çevirimiz ve kaynağa bir bağlantıyla verilmiştir. Her biri, kamu malı olan (Zamenhof 1917’de öldü) metinleriyle kelimesi kelimesine karşılaştırıldı; […] bir kesintiyi gösterir. 1887 tarihli Unua Libro Rusçaydı; bu yüzden ön sözü onun sonradan yazdığı Esperanto sürümünden alıntılanır; Esperanto ifadesi ona ait değilse bunu belirtiriz. Hayatı için bkz. Zamenhof.

#Dil ve amacı

La diferenco de la lingvoj prezentas la esencon de la diferenco kaj reciproka malamikeco de la nacioj […]

– “Diller arasındaki fark, ulusların farkının ve karşılıklı düşmanlığının özünü oluşturur […]” Unua Libro’nun ön sözü, 1887 (metin).

Por ke lingvo estu tutmonda, ne sufiĉas nomi ĝin tia.

– “Bir dilin dünya çapında olması için ona böyle demek yetmez.” Varşova, 1887 tarihli ilk Unua Libro’nun başlık sayfasındaki slogan. Kitap Rusçaydı (aslı); Esperanto ifadesi Adam Zakrzewski’nindir, Universo, 1910 (metin). Bazı derlemeler tutmonda yerine internacia basar.

[…] estas plej necesa antaŭ ĉio unu kondiĉo: la ekzistado de klare difinita, neniam tuŝebla kaj neniam ŝanĝebla Fundamento de la lingvo.

– “[…] her şeyden önce en gerekli olan bir koşul vardır: dilin açıkça tanımlanmış, asla dokunulamayan ve asla değiştirilemeyen bir Fundamento’sunun bulunması.” Fundamento de Esperanto’nun ön sözü, Temmuz 1905 (metin).

#Tarafsızlık ve halkların eşitliği

[…] hodiaŭ inter la gastamaj muroj de Bulonjo-sur-Maro kunvenis ne francoj kun angloj, ne rusoj kun poloj, sed homoj kun homoj.

– “[…] bugün Boulogne-sur-Mer’in konuksever duvarları arasında Fransızlar İngilizlerle, Ruslar Polonyalılarla değil, insanlar insanlarla bir araya geldi.” Açılış konuşması, ilk Dünya Kongresi, Ağustos 1905 (metin). Ziko van Dijk’in kongre tarihi Sed homoj kun homoj’un (UEA, 2005) başlığında yankılanır. Bkz. Esperanto Dünya Kongresi.

Rompu, rompu la murojn inter la popoloj, donu al ili la eblon libere konatiĝi kaj komunikiĝi sur neŭtrala fundamento […]

– “Yıkın, yıkın halklar arasındaki duvarları, onlara tarafsız bir zeminde özgürce tanışma ve iletişim kurma olanağı verin […]” Cenevre, 1906; doğduğu Białystok’taki katliamı anlattıktan sonra (metin).

Sur neŭtrala lingva fundamento, / Komprenante unu la alian, / La popoloj faros en konsento / Unu grandan rondon familian.

– “Tarafsız bir dil zemininde, / birbirini anlayarak, / halklar uzlaşı içinde kuracak / büyük bir aile çemberi.” La Espero şiirinin üçüncü kıtası, 1890 (metin); Zamenhof onu 1907 tarihli Cambridge konuşmasında kendisi de alıntıladı. Şiir, Esperanto’nun resmî olmayan marşıdır; bkz. bayrak ve simgeler.

La interna ideo de Esperanto […] estas: sur neŭtrala lingva fundamento forigi la murojn inter la gentoj kaj alkutimigadi la homojn, ke ĉiu el ili vidu en sia proksimulo nur homon kaj fraton.

– “Esperanto’nun iç fikri […] şudur: tarafsız bir dil zemininde halklar arasındaki duvarları kaldırmak ve insanları, her birinin komşusunda yalnızca bir insan ve bir kardeş görmesine alıştırmak.” Krakov, 1912 (metin).

[…] forigi unu fojon por ĉiam la ĉefan kaŭzon de la militoj, la barbaran restaĵon el la plej antikva antaŭcivilizacia tempo, la regadon de unuj gentoj super aliaj gentoj.

– “[…] savaşların başlıca nedenini, en eski uygarlık öncesi çağdan kalma barbar kalıntıyı, bazı halkların başka halklar üzerindeki egemenliğini bir kez ve sonsuza dek ortadan kaldırmak.” Post la Granda Milito. Alvoko al la diplomatoj metninin sonu, 1915’te, Birinci Dünya Savaşı sırasında yazıldı (metin).

#Homaranismo

Zamenhof Deklaracio pri Homaranismo’yu 1913’te, Esperanto’dan ayrı, “tamamen kişisel inancım” olarak yayımladı. Metin Mi estas homarano – “Ben bir homarano’yum” diye açılır. Ayrıntılar Homaranismo sayfasında.

Mi estas homo, kaj la tutan homaron mi rigardas kiel unu familion.

– “Ben bir insanım ve bütün insanlığa tek bir aile olarak bakıyorum.” I. madde (metin).

Mi vidas en ĉiu homo nur homon, kaj mi taksas ĉiun homon nur laŭ lia persona valoro kaj agoj.

– “Her insanda yalnızca bir insan görüyorum ve herkesi yalnızca kişisel değerine ve eylemlerine göre değerlendiriyorum.” II. madde (aynı metin).

#Kendisi ve rolü hakkında

Lingvo Internacia kiel ĉiu nacia estas komuna propraĵo; la aŭtoro forlasas por ĉiam ĉiujn personajn rajtojn al ĝi.

– “Uluslararası Dil, her ulusal dil gibi ortak bir mülktür; yazar ona ilişkin bütün kişisel haklarından sonsuza dek vazgeçer.” Unua Libro’nun (1887) 2. sayfasındaki not, Rusça (aslı); Esperanto ifadesi Johannes Dietterle’nindir (metin).

Mi ne volas esti kreinto de l’ lingvo, mi volas nur esti iniciatoro.

– “Dilin yaratıcısı olmak istemiyorum, yalnızca başlatıcısı olmak istiyorum.” Dua Libro’nun ön sözü, 1888 (metin).

Memoru, ke Esperanto estas nenies propraĵo, ke la esperantistoj havas plenan rajton fari kun ĝi ĉion, kion ili volas, se ili nur faros ĝin singarde, lojale kaj interkonsente.

– “Unutmayın ki Esperanto kimsenin mülkü değildir; Esperantistler, yeter ki bunu dikkatle, sadakatle ve uzlaşarak yapsınlar, onunla istedikleri her şeyi yapmakta tam haklıdırlar.” Dresden, Ağustos 1908 (metin).

Nomu min per mia nomo, nomu min fondinto de la lingvo, aŭ kiel vi volas, sed mi petas vin, ne nomu min plu „majstro“ […]

– “Bana adımla seslenin, bana dilin kurucusu deyin ya da istediğiniz gibi, ama sizden rica ediyorum, bundan sonra bana ‘usta’ demeyin […]” Krakov, Ağustos 1912, 25. yıl dönümü (metin).

#1905–1912 arasındaki sekiz kongre konuşması

Zamenhof ilk sekiz kongrenin her birini açtı. Originala Verkaro’nun IV. bölümü sekizini ve dokuz konuşmayı daha içerir.

#Mektuplar

Oni edukadis min kiel idealiston; oni min instruis, ke ĉiuj homoj estas fratoj, kaj dume sur la strato kaj sur la korto, ĉio ĉe ĉiu paŝo igis min senti, ke homoj ne ekzistas: ekzistas sole rusoj, poloj, germanoj, hebreoj k.t.p.

– “Beni idealist olarak yetiştirdiler; bana bütün insanların kardeş olduğunu öğrettiler, oysa bu sırada sokakta ve avluda her şey, her adımda bana insanların var olmadığını hissettirdi: yalnızca Ruslar, Polonyalılar, Almanlar, Yahudiler vb. vardı.” N. Borovko’ya mektup, 1890’lar, 1896’da basıldı; Esperanto metni V. Gernet’in Rusçadan çevirisidir (metin).

Se mi ne estus hebreo el la ghetto, la ideo pri la unuigo de la homaro aŭ tute ne venus al mi en la kapon, aŭ ĝi neniam tenus min tiel obstine en la daŭro de mia tuta vivo.

– “Gettodan bir Yahudi olmasaydım, insanlığı birleştirme fikri ya aklıma hiç gelmezdi ya da bütün hayatım boyunca bu denli inatla peşimi bırakmazdı.” Alfred Michaux’ya özel mektup, 21 Şubat 1905 (metin). Mektubun ek notunda Michaux’dan, kendisinin kendine Ruslanda hebreo, yani “Rusya Yahudisi” dediğini söylemesini ister.

#Sıkça ona atfedilen ama metinlerinde bulunmayan sözler

Vikicitaro bunları kaynak metin göstermeden Zamenhof’un adı altında listeler. 1929 tarihli Originala Verkaro’yu (140 mektup dâhil), Fundamenta Krestomatio’yu, Dua Libro’yu ve Vikifontaro’nun tam metnini taradık; iki ifadeyi de bulamadık:

• Kiam la popoloj povos interkompreniĝi, ili ĉesos malami unu la alian. – “Halklar birbirini anlayabildiğinde birbirinden nefret etmeyi bırakacak.” Zamenhof bu basit görüşü kendisi reddetti (aşağıya bakın).
• Mi forĝis, kiel forĝisto aŭ seruristo, la ŝlosilon de l’mondo. – “Bir demirci ya da çilingir gibi dünyanın anahtarını dövdüm.” En yakın metin, dili, hiç öğrenmemiş bir okurun bir mektubu anlamasını sağlayan bir “anahtar” (ŝlosilo) olarak tasarladığı Borovko mektubudur.

#Sık sorulan sorular

#Zamenhof’un en ünlü sözü hangisidir?

Muhtemelen 1905’te Boulogne-sur-Mer’de söylenen cümle: Fransızlar İngilizlerle, Ruslar Polonyalılarla değil, “insanlar insanlarla” (sed homoj kun homoj).

#Zamenhof, Esperanto’nun “iç fikri”ni derken neyi kastetti?

Son resmî kongre konuşmasında (Krakov, 1912) onu, tarafsız bir dil zemininde halklar arasındaki duvarları kaldırmak ve herkesin komşusunda yalnızca bir insan ve bir kardeş görmesini sağlamak olarak tanımladı. Bunun hiçbir Esperantisti bağlamadığını söyledi.

#Zamenhof ortak bir dilin nefreti bitireceğini mi düşünüyordu?

Hayır. 1906’da Cenevre’de şöyle dedi: “tarafsız bir zeminin insanları meleklere dönüştüreceğine inanmıyoruz” (ni ne kredas, ke neŭtrala fundamento faros el la homoj anĝelojn, metin). 1915’te, özgür ve eşit insanları kardeş yapmanın kolay, ama bazılarının kendilerini ötekilerin meşru efendisi saydığı yerde imkânsız olduğunu yazdı (Post la Granda Milito, metin).

#Kaynaklar

• L. L. Zamenhof, Originala Verkaro, yayına hazırlayan Johannes Dietterle, 1929, Vikifontaro’da: ön sözler (I. bölüm), makaleler ve homaranismo metinleri (III), konuşmalar (IV), mektuplar (V), şiirler (VI)
• Fundamenta Krestomatio ve Dua Libro de l' Lingvo Internacia, Project Gutenberg
• Adam Zakrzewski, Historiaj detaloj, Universo 1910 (başlık sayfasındaki slogan); Д-ръ Эсперанто, Международный языкъ, 1887, başlık sayfası ve 2. sayfa, Rusça Vikikaynak
• Zamenhof, Alfred Michaux’ya mektup, 21 Şubat 1905, Vikifontaro, A. Korĵenkov’un Homarano’sundan (2011)
• A. Korĵenkov, Zamenhof: The Life, Works and Ideas of the Author of Esperanto, Esperantic Studies Foundation, 2009 (konuşmaların temaları)
• Vikipedio, Universala Kongreso de Esperanto (Ziko van Dijk, Sed homoj kun homoj, UEA 2005); Vikicitaro, Ludoviko Lazaro Zamenhof