Homaranismo: Zamenhof’un tarafsız insanlık felsefesi

Homaranismo (İngilizcede “Humanitism”), L. L. Zamenhof’un eşit halklar, tarafsız bir dil ve tek bir ortak kural üzerine kurulu felsefesidir; kural şudur: başkalarına, kendinize davranılmasını istediğiniz gibi davranın. 1901’de Homo sum takma adıyla yayımlanan Hilelismo’dan (“Hillelizm”) doğdu ve adını 1906’da aldı. Zamenhof ona bütün hayatının amacı dedi, yine de onu Esperanto’dan ayrı tuttu; 1905 tarihli Boulogne Bildirgesi’nden beri tarafsız olan Esperanto hareketi de onu hiçbir zaman benimsemedi. Ortada bir hareket oluşmadı, Zamenhof’un onun için planladığı kongre de hiç toplanmadı.

#Homaranismo ne demektir?

Kelime hom·ar·an·ism·o diye kurulur: homaro “insanlık”, -an- “üye”, -ism- “öğreti” – bkz. son ekler. Homarano, insan soyunun bir üyesidir ve Zamenhof’un anlamıyla bu öğretinin izleyicisidir. Reta Vortaro, homaranismo’yu Zamenhof’un, Hilelismo’nun devamı niteliğindeki tarafsız bir din projesi olarak tanımlar.

#Homaranismo nereden çıktı?

Zamenhof 1901’de Homo sum imzasıyla – Latince “Ben bir insanım” – Rusça bir kitap yayımladı: Hilelismo (“Hillelizm: Yahudi sorununu çözme tasarısı”). Hillel, Kral Herodes dönemi bilgelerindendi ve Tora’yı şöyle özetlemişti: “Sana nahoş gelen şeyi başkasına yapma.” Biyografi yazarı Aleksander Korĵenkov’a göre Zamenhof, etnik kurallardan arındırılmış bir dine sahip, ibadette ve öğretimde Esperanto’yu kullanan küçük bir Yahudi topluluğu önerdi. Bu öneri Rusya’daki Yahudiler arasında pek heyecan uyandırmadı.

İlk Esperanto Dünya Kongresi planını değiştirdi. Ağustos 1905’te yaklaşık 20 ülkeden 688 kişi bir hafta boyunca yalnızca Esperanto konuştu ve Zamenhof, fikrin herkes için işleyebileceği sonucuna vardı. Rusya’daki huzursuzluk da onu, bir sonraki kongreden önce yayımlamaya itti.

Zamenhof, Hilelismo’nun fazla Yahudi çağrıştırdığını, ön sözünün de fazla Rusya’ya bağlı olduğunu fark etti. 1906 tarihli kitapçık, Hillelizmin tek bir topluluğu ilgilendirdiğini, homaranismo’nun ise bütün halkları ve dinleri ilgilendirdiğini söyler ve onu şöyle tanımlar: celado al pura homeco kaj al absoluta intergenta justeco kaj egaleco – “saf insanlığa ve halklar arasında mutlak adalet ve eşitliğe yönelen bir çaba”.

#Homaranismo’nun temel ilkeleri nelerdir?

En kapsamlı kısa anlatım, homaranoj olarak listelenmek isteyen okurlar için bir yanıt formu da içeren 1913 tarihli Deklaracio pri Homaranismo’dur. Özetle:

Özü iki cümle taşır. Mi estas homo, kaj la tutan homaron mi rigardas kiel unu familion. – “Ben bir insanım ve bütün insanlığa tek bir aile olarak bakarım.” Ve: Mi vidas en ĉiu homo nur homon. – “Her insanda yalnızca bir insan görürüm.”

1906 tarihli metin daha uzundu: on iki madde, farklı dinlerden insanların buluşacağı “homaranist tapınaklar”, Rusya için Peterburgio gibi adlar ve tarafsız dil olarak adı geçen Esperanto. Zamenhof 1913’te tapınakları ve ülke adı listesini bıraktı, özgür düşünürlerin (liberkredaj: var olan hiçbir vahiy dinine inanmayanlar) topluluklarını ekledi ve artık Esperanto’yu anmadı.

#Homaranismo Esperanto ile aynı şey miydi?

Hayır; Zamenhof da bu farkta ısrar etti. 9 Ağustos 1905’te kabul edilen Boulogne Bildirgesi şöyle der: Ĉiu alia ideo aŭ espero, kiun tiu aŭ alia esperantisto ligas kun la Esperantismo, estos lia afero pure privata. – “Bir Esperantistin Esperantizmle ilişkilendirdiği başka her düşünce ya da umut, onun tamamen özel meselesi olacaktır.” Dilin yaratıcısının kendi görüşleri kimseyi bağlamaz; yalnızca Fundamento bağlar. Zamenhof dil üzerindeki bütün kişisel haklarından daha 1887’de, Unua Libro’da vazgeçmişti.

1913 tarihli ön sözü bunu yineler. Esperanto tam tarafsızlık demektir ve onun “iç fikri” yalnızca belirsiz bir kardeşlik duygusudur; homaranismo ise tanımlı bir siyasi ve dinî programdır, yani mian kredon pure privatan – “tamamen özel inancım”. Esperanto karşıtlarının homaranismo’yu bir silah olarak kullanacağını önceden gördü.

#Esperantistler nasıl tepki verdi?

Kötü karşıladılar. Korĵenkov’a göre Yahudi olmayanlar Talmudik adı beğenmedi, ateistler metni fazla dinî buldu, inananlar sapkınlık saydı, sınıf çatışmasına kendini kaptıranlar ise onu siyaseten yanlış yönlendirilmiş buldu. Louis de Beaufront ona L’Espérantiste dergisinde saldırdı. Zamenhof bir rahibin eleştirisine, homaranoların yeni bir din değil, yalnızca mevcut dinler arasında bir köprü istediklerini yazarak karşılık verdi.

Yakın Fransız destekçilerinden ikisi, Émile Javal ve Hippolyte Sebert, yazarlığını gizlemesini öğütledi ve 1906’daki Cenevre kongresinden önce onu, konuşmasının “iç fikri” homaranismo ile ilişkilendiren bölümünü çıkarmaya ikna etti (Korĵenkov). Bir süre yalnızca “iç fikir”den söz etti.

#Zamenhof’un planladığı kongre neydi?

Atalarından kalan inançlardan ayrılmış insanlar için, tarafsız ve insani bir din konulu bir toplantı düzenlemek istedi; önce Ağustos 1914’te Paris’te yapılacak onuncu Dünya Kongresi dolayında. Parisli organizatörler Fransız milliyetçi basınından çekindi ve reddetti. Sonra savaş, Paris kongresinin kendisini iptal ettirdi.

9 Eylül 1914’te İsviçreli Esperantist Friedrich Uhlmann’dan, insanlığın birliğini arzulayan herkes için 1915’te İsviçre’de bir kongre düzenlemesini istedi (Korĵenkov). Edmond Privat’a göre daha küçük bir hazırlık toplantısının bildirisinde önce Aralık 1916, sonra Ağustos 1917, en sonunda “savaşın bitiminden sonra” yazıyordu. Hiçbir şey olmadı; Zamenhof 14 Nisan 1917’de öldü.

#Zamenhof’tan sonra homaranismo’ya ne oldu?

Bir harekete dönüşmedi. Privat’ın belirttiğine göre üyelik formunu imzalayan okur azdı; Esperanto Vikipedisi’ne göre ise birçok barışsever kişi sempati duydu. En küçük çocuğu Lidia Zamenhof (1904–1942), homaranismo’yu Esperanto’nun yanında savundu ve 1925 dolaylarından itibaren Bahai Dini’ni de destekledi; onun akıbeti için bkz. Zamenhof. Tarihçiler öğretiyi bugün de inceler; başlıca isimler Korĵenkov (Homarano, 2009) ve Christer Kiselman’dır. Esperanto ile inanç arasındaki başka bağlar – örneğin Brezilya’daki Esperanto ve Spiritizm ilişkisi – bağımsız olarak gelişti.

#Homaranismo neden eleştirilir?

• Dile ve dine fazla ağırlık. Korĵenkov’a göre çok dilli Rusya’da büyüyen Zamenhof, Batı Avrupa’nın büyük ölçüde tek dilli olduğunu gözden kaçırdı; siyasi, ekonomik ve psikolojik etkenleri de pek tartmadı.
• Sınıf. Ernest Drezen (1929) Marksist bir bakışla öğretinin sınıf çatışmasını yok saydığını savundu; “ya da toplumsal sınıf” ifadesi metne ancak 1913’e gelindiğinde eklenmişti.
• Uygulanamaz ayrıntılar. Privat’a göre Zamenhof, yeniden adlandırılan ülkeleri uygulanamaz bularak kendisi bıraktı.
• Amaçlardaki gerilim. 1911 Evrensel Irklar Kongresi için 1910’da yazdığı bildiride Zamenhof, halklar arasındaki nefretin ancak insanlığın ortak tek bir dili ve tek bir dini olduğunda – halklar kendi dillerini ve dinlerini evlerinde korumayı sürdürürken – ortadan kalkacağını savundu. Kiselman, onun kuşkularını Yahudileri kurtarma ile insanlığı birleştirme arasındaki bir çatışma olarak okur.
• Esperanto için risk. Javal ve Sebert hareketin bölünmesinden korktu. Dilin kendisine yöneltilen eleştiriler için bkz. Esperanto eleştirisi; daha geniş hikâye için Esperanto’nun tarihi.

#Sık sorulan sorular

#Homaranismo nedir?

Zamenhof’un insanlığın birliğine dair etik ve dinî felsefesi: bütün halklar eşittir, insanlar eylemlerine göre değerlendirilir, topluluklar arasında tarafsız bir dil kullanılır. 1906 ile 1917 arasında Hilelismo’dan (1901) gelişti.

#Homaranismo bir din midir?

Zamenhof ona siyasi ve dinî bir program, Reta Vortaro ise tarafsız bir din projesi der. Mevcut dinlerin yerini almak istediğini reddetti: insanlar kendi dinlerini koruyacak, üstüne tarafsız bir etik ekleyecekti.

#Homaranismo, Esperanto’nun “iç fikri” ile aynı şey midir?

Hayır. “İç fikir”, birçok Esperantistin hissettiği belirsiz bir kardeşlik umududur. Zamenhof 1913’te homaranismo’nun Esperanto’nun parçası olmayan, kesin ve özel bir program olduğunu yazdı.

#1915 kongresi yapıldı mı?

Hayır. Zamenhof Eylül 1914’te bunu istedi, ama savaş imkânsız kıldı. Sonraki planlar 1916 ve 1917’ye kaydı; Zamenhof Nisan 1917’de öldü.

#Bugün homaranolar var mı?

Bugün örgütlü bir hareket yok, ama Zamenhof’un bu konudaki yazıları hâlâ incelenmektedir.

#Kaynaklar

• A. Korĵenkov, Zamenhof: The Life, Works and Ideas of the Author of Esperanto, Esperantic Studies Foundation, 2009 (XIII–XVI. bölümler)
• Edmond Privat, Vivo de Zamenhof, Vikifontaro
• L. L. Zamenhof, Deklaracio pri Homaranismo (Madrid, 1913; kamu malı), Vikifontaro
• J. Dietterle (yay. haz.), Originala Verkaro de L. L. Zamenhof (1929), III. bölüm “Hilelismo-Homaranismo”, Vikifontaro
• Enciklopedio de Esperanto (1934), Zamenhof maddesi
• Esperanto Akademisi, Deklaracio pri la Esenco de la Esperantismo (9 Ağustos 1905)
• Ernest Drezen, Zamenhof (1929), “Homaranismo” bölümü
• Vikipedi, Homaranismo; Vikipedio, Homaranismo, Hilelismo, Lidia Zamenhof ve Ludoviko Lazaro Zamenhof; Wikipedia, Homaranismo, Declaration of Boulogne ve Lidia Zamenhof; Wikipedia (pl), Homaranizm ve Ludwik Zamenhof
• Reta Vortaro, homar-, Hilel- ve kred-
• Stuart Schoffman, The Great Family Circle, Jewish Review of Books, 2017 (Esther Schor’un Bridge of Words kitabının eleştirisi)