Homaranizm (homaranismo): filozofia Zamenhofa

Homaranismo (po polsku homaranizm) to filozofia L. L. Zamenhofa o równości narodów, neutralnym języku i jednej wspólnej zasadzie: traktuj innych tak, jak chcesz być traktowany. Wyrosła z Hilelismo („hilelizm”), opublikowanego w 1901 roku pod pseudonimem Homo sum, a nazwę dostała w 1906 roku. Zamenhof nazywał ją dziełem całego życia, lecz oddzielał od esperanta, a ruch esperancki, neutralny od Deklaracji z Boulogne (1905), nigdy jej nie przyjął. Nie powstał żaden ruch, a kongres, który dla niej planował, się nie odbył.

#Co znaczy homaranismo?

Słowo składa się z części hom·ar·an·ism·o: homaro – „ludzkość”, -an- – „członek”, -ism- – „doktryna”; zob. przyrostki. Homarano to członek rodzaju ludzkiego, a w sensie Zamenhofa – zwolennik doktryny. Reta Vortaro nazywa homaranismo projektem neutralnej religii Zamenhofa, kontynuacją Hilelismo.

#Skąd wziął się homaranizm?

W 1901 roku Zamenhof opublikował po rosyjsku książkę Hilelismo („Hilelizm: projekt rozwiązania kwestii żydowskiej”), podpisaną Homo sum – łacińskie „jestem człowiekiem”. Hillel był mędrcem z czasów króla Heroda, który streścił Prawo słowami: nie czyń drugiemu tego, co tobie niemiłe. Według biografa Aleksandra Korĵenkova Zamenhof proponował niewielką wspólnotę żydowską z oczyszczoną religią, wolną od reguł etnicznych, w której esperanto służyłoby do nauki i modlitwy. Wśród rosyjskich Żydów nie wzbudziło to wielkiego entuzjazmu.

Plan zmienił pierwszy Światowy Kongres Esperanto. W sierpniu 1905 roku 688 osób z około 20 krajów przez tydzień rozmawiało wyłącznie po esperancku, a Zamenhof uznał, że ta idea może działać dla wszystkich. Niepokoje w Rosji skłoniły go potem do publikacji przed następnym kongresem.

Zamenhof zrozumiał, że Hilelismo brzmiało zbyt żydowsko, a jego przedmowa była zbyt związana z Rosją. Broszura z 1906 roku mówi, że hilelizm dotyczył jednej grupy, a homaranismo dotyczy wszystkich ludów i religii, i definiuje go jako celado al pura homeco kaj al absoluta intergenta justeco kaj egaleco – „dążenie do czystego człowieczeństwa i do absolutnej sprawiedliwości i równości między ludami”.

Polska Wikipedia używa nazw homaranizm i hilelizm: broszurę z 1906 roku nazywa „Dogmatami hilelizmu”, a tekst z 1913 roku – „Deklaracją Homaranizmu”.

#Jakie są główne zasady homaranizmu?

Najpełniejszym krótkim zapisem jest Deklaracio pri Homaranismo z 1913 roku, z formularzem odpowiedzi dla czytelników, którzy chcieli zostać wpisani jako homaranoj. W skrócie:

Rdzeń wyrażają dwa zdania. Mi estas homo, kaj la tutan homaron mi rigardas kiel unu familion. – „Jestem człowiekiem i całą ludzkość uważam za jedną rodzinę.” Oraz: Mi vidas en ĉiu homo nur homon. – „W każdym człowieku widzę tylko człowieka.”

Tekst z 1906 roku był dłuższy: dwanaście punktów, „świątynie homaranistyczne”, w których spotykaliby się ludzie różnych religii, nazwy takie jak Peterburgio dla Rosji oraz esperanto wymienione jako język neutralny. W 1913 roku Zamenhof porzucił świątynie i listę nazw krajów, dodał wspólnoty wolnomyślicieli (liberkredaj, niewierzących w żadną istniejącą religię objawioną) i nie wymieniał już esperanta.

#Czy homaranizm to to samo co esperanto?

Nie, a Zamenhof twardo podkreślał różnicę. Deklaracja z Boulogne, przyjęta 9 sierpnia 1905 roku, mówi: Ĉiu alia ideo aŭ espero, kiun tiu aŭ alia esperantisto ligas kun la Esperantismo, estos lia afero pure privata. – „Każda inna idea lub nadzieja, którą ten czy ów esperantysta wiąże z esperantyzmem, będzie jego sprawą czysto prywatną.” Własne poglądy twórcy nikogo nie wiążą; wiąże tylko Fundamento. Wszelkich osobistych praw do języka zrzekł się już w Unua Libro z 1887 roku.

Przedmowa z 1913 roku powtarza to samo. Esperanto oznacza pełną neutralność, a jego „idea wewnętrzna” to tylko mgliste poczucie braterstwa, podczas gdy homaranismo jest określonym programem politycznym i religijnym, mian kredon pure privatan – „moim wyłącznie prywatnym przekonaniem”. Przewidywał, że wrogowie esperanta użyją go jako broni.

#Jak zareagowali esperantyści?

Źle. Korĵenkov pisze, że nie-Żydom nie podobała się talmudyczna nazwa, ateistom tekst wydawał się zbyt religijny, wierzącym – heretycki, a ludziom pochłoniętym walką klasową – politycznie błędny. Louis de Beaufront zaatakował go w L'Espérantiste. Na krytykę pewnego księdza Zamenhof odpowiedział, że homaranoj nie chcą nowej religii, tylko mostu między istniejącymi.

Dwaj bliscy francuscy zwolennicy, Émile Javal i Hippolyte Sebert, radzili mu ukryć autorstwo, a przed kongresem w Genewie w 1906 roku namówili go do skreślenia fragmentu przemówienia, który wiązał „ideę wewnętrzną” z homaranizmem (Korĵenkov). Przez jakiś czas mówił tylko o „idei wewnętrznej”.

#Jaki kongres planował Zamenhof?

Chciał zorganizować spotkanie o neutralnie ludzkiej religii dla osób, które porzuciły odziedziczone wyznania, najpierw przy okazji dziesiątego Światowego Kongresu w Paryżu w sierpniu 1914 roku. Paryscy organizatorzy obawiali się francuskiej prasy nacjonalistycznej i odmówili. Potem wojna odwołała kongres paryski.

9 września 1914 roku poprosił szwajcarskiego esperantystę Friedricha Uhlmanna o zorganizowanie w Szwajcarii w 1915 roku kongresu dla wszystkich, którzy dążą do jedności ludzkości (Korĵenkov). Według Edmonda Privata okólnik o mniejszym spotkaniu przygotowawczym wymieniał najpierw grudzień 1916, potem sierpień 1917, a w końcu „po zakończeniu wojny”. Nic z tego nie doszło do skutku; Zamenhof zmarł 14 kwietnia 1917 roku.

#Co stało się z homaranizmem po Zamenhofie?

Nie stał się ruchem. Niewielu czytelników podpisało formularz zgłoszeniowy, zauważa Privat; według esperanckiej Wikipedii wielu pacyfistów sympatyzowało. Jego najmłodsze dziecko, Lidia Zamenhof (1904–1942), propagowała homaranismo obok esperanta, a od około 1925 roku także wiarę bahaicką; jej los opisuje strona o Zamenhofie. Historycy wciąż badają doktrynę, zwłaszcza Korĵenkov (Homarano, 2009) i Christer Kiselman. Inne związki esperanta z wiarą, jak esperanto i spirytyzm w Brazylii, rozwinęły się niezależnie.

#Dlaczego homaranizm jest krytykowany?

• Za dużo języka i religii. Korĵenkov mówi, że Zamenhof, wychowany w wielojęzycznej Rosji, przeoczył, iż Europa Zachodnia była w dużej mierze jednojęzyczna, i prawie nie rozważał czynników politycznych, ekonomicznych i psychologicznych.
• Klasa. Ernest Drezen (1929) argumentował z pozycji marksistowskich, że doktryna ignorowała konflikt klasowy; fraza „lub klasa społeczna” trafiła do tekstu dopiero później, najpóźniej do wersji z 1913 roku.
• Niepraktyczne szczegóły. Privat pisze, że sam Zamenhof porzucił przemianowane kraje jako niewykonalne.
• Napięcie w celach. W referacie napisanym w 1910 roku na Powszechny Kongres Ras (Universal Races Congress) w 1911 roku Zamenhof twierdził, że nienawiść między narodami zniknie dopiero, gdy ludzkość będzie miała jeden język i jedną religię, a narody zachowają własne w domu. Kiselman odczytuje jego wątpliwości jako konflikt między ratowaniem Żydów a jednoczeniem ludzkości.
• Ryzyko dla esperanta. Javal i Sebert obawiali się rozłamu w ruchu. O krytyce samego języka zob. krytyka esperanta, a o szerszej historii – historię esperanta.

#Częste pytania

#Czym jest homaranizm?

Etyczną i religijną filozofią Zamenhofa o jedności ludzkości: wszystkie narody są równe, ludzi ocenia się po czynach, a między wspólnotami służy neutralny język. Rozwinęła się z Hilelismo (1901) w latach 1906–1917.

#Czy homaranizm jest religią?

Zamenhof nazywał go programem politycznym i religijnym, a Reta Vortaro – projektem neutralnej religii. Zaprzeczał, jakoby chciał zastąpić istniejące religie: ludzie mieli zachować własne i dodać do nich neutralną etykę.

#Czy homaranizm to to samo co „idea wewnętrzna” esperanta?

Nie. „Idea wewnętrzna” to mgliste poczucie braterstwa, które odczuwa wielu esperantystów. W 1913 roku Zamenhof napisał, że homaranismo jest precyzyjnym, prywatnym programem i nie należy do esperanta.

#Czy kongres w 1915 roku się odbył?

Nie. Zamenhof prosił o niego we wrześniu 1914 roku, ale wojna to uniemożliwiła. Późniejsze plany przesuwały się na 1916 i 1917 rok, a on zmarł w kwietniu 1917 roku.

#Czy dziś są homaranoj?

Nie ma dziś zorganizowanego ruchu, choć pisma Zamenhofa na ten temat wciąż się bada.

#Źródła

• A. Korĵenkov, Zamenhof: The Life, Works and Ideas of the Author of Esperanto, Esperantic Studies Foundation, 2009 (rozdziały XIII–XVI)
• Edmond Privat, Vivo de Zamenhof, Vikifontaro
• L. L. Zamenhof, Deklaracio pri Homaranismo (Madryt, 1913; domena publiczna), Vikifontaro
• J. Dietterle (red.), Originala Verkaro de L. L. Zamenhof (1929), część III „Hilelismo-Homaranismo”, Vikifontaro
• Enciklopedio de Esperanto (1934), hasło o Zamenhofie
• Akademio de Esperanto, Deklaracio pri la Esenco de la Esperantismo (9 sierpnia 1905)
• Ernest Drezen, Zamenhof (1929), rozdział „Homaranismo”
• Vikipedio, Homaranismo, Hilelismo, Lidia Zamenhof i Ludoviko Lazaro Zamenhof; Wikipedia, Homaranismo, Declaration of Boulogne i Lidia Zamenhof; Wikipedia (pl), Homaranizm i Ludwik Zamenhof
• Reta Vortaro, homar-, Hilel- i kred-
• Stuart Schoffman, The Great Family Circle, Jewish Review of Books, 2017 (recenzja książki Esther Schor Bridge of Words)