Homaranismo: Zamenhofs idee van een neutraal humanisme

Homaranismo (in het Nederlands homaranisme) is de filosofie van L.L. Zamenhof over gelijkwaardige volkeren, een neutrale taal en één gedeelde regel: behandel anderen zoals je zelf behandeld wilt worden. Ze groeide uit het Hilelismo („hillelisme”), in 1901 gepubliceerd onder het pseudoniem Homo sum, en kreeg haar naam in 1906. Zamenhof noemde haar het doel van heel zijn leven, maar hield haar gescheiden van het Esperanto. De Esperantobeweging, neutraal sinds de Verklaring van Boulogne (1905), nam haar nooit over. Er kwam geen beweging, en het congres dat hij ervoor plande vond nooit plaats.

#Wat betekent homaranismo?

Het woord is hom·ar·an·ism·o: homaro „mensheid”, -an- „lid”, -ism- „leer” – zie achtervoegsels. Een homarano is een lid van het menselijk ras en, in de zin van Zamenhof, een aanhanger van de leer. De Reta Vortaro noemt homaranismo Zamenhofs project van een neutrale godsdienst, als voortzetting van het Hilelismo.

#Waar kwam homaranismo vandaan?

In 1901 publiceerde Zamenhof een Russisch boek, Hilelismo („Hillelisme: een project voor de oplossing van de Joodse kwestie”), ondertekend met Homo sum, Latijn voor „ik ben een mens”. Hillel was een wijze uit de tijd van koning Herodes, die de Wet samenvatte als: doe een ander niet aan wat je zelf haat. Volgens de biograaf Aleksander Korĵenkov stelde Zamenhof een kleine Joodse gemeenschap voor met een gezuiverde godsdienst, vrij van etnische regels, waarin het Esperanto werd gebruikt voor onderwijs en eredienst. Onder de Russische Joden wekte dat weinig enthousiasme.

Het eerste Wereldcongres van Esperanto veranderde zijn plan. In augustus 1905 spraken 688 mensen uit ongeveer 20 landen een week lang uitsluitend Esperanto, en Zamenhof concludeerde dat het idee voor iedereen kon werken. Onrust in Rusland zette hem er daarna toe aan te publiceren vóór het volgende congres.

Zamenhof besefte dat Hilelismo te Joods klonk en dat het voorwoord te sterk aan Rusland gebonden was. Het boekje van 1906 zegt dat het hillelisme één groep betrof, terwijl homaranismo alle volkeren en godsdiensten betreft, en omschrijft haar als celado al pura homeco kaj al absoluta intergenta justeco kaj egaleco – „het streven naar zuivere menselijkheid en naar absolute gerechtigheid en gelijkheid tussen de volkeren”.

#Wat zijn de belangrijkste uitgangspunten van homaranismo?

De volledigste korte uiteenzetting is de Deklaracio pri Homaranismo van 1913, met een antwoordformulier voor lezers die als homaranoj op een lijst wilden worden gezet. Samengevat:

Twee zinnen dragen de kern. Mi estas homo, kaj la tutan homaron mi rigardas kiel unu familion. – „Ik ben een mens, en de hele mensheid beschouw ik als één familie.” En: Mi vidas en ĉiu homo nur homon. – „In elk mens zie ik alleen een mens.”

De tekst van 1906 was langer: twaalf punten, „homaranistische tempels” waar mensen van verschillende godsdiensten bijeen zouden komen, namen als Peterburgio voor Rusland, en het Esperanto als genoemde neutrale taal. In 1913 liet Zamenhof de tempels en de lijst met landnamen vallen, voegde gemeenschappen van vrijdenkers toe (liberkredaj, die in geen enkele bestaande geopenbaarde godsdienst geloven) en noemde het Esperanto niet langer.

#Was homaranismo hetzelfde als Esperanto?

Nee, en Zamenhof hamerde op dat verschil. De Verklaring van Boulogne, aangenomen op 9 augustus 1905, zegt: Ĉiu alia ideo aŭ espero, kiun tiu aŭ alia esperantisto ligas kun la Esperantismo, estos lia afero pure privata. – „Elk ander idee of elke andere hoop die de ene of andere esperantist met het Esperantisme verbindt, zal zijn zuiver persoonlijke zaak zijn.” De opvattingen van de maker binden niemand; alleen het Fundamento doet dat. Zijn persoonlijke rechten op de taal had hij al afgestaan in het Unua Libro van 1887.

Zijn voorwoord van 1913 herhaalt dat. Esperanto betekent volledige neutraliteit, en het „innerlijke idee” is slechts een vaag gevoel van broederschap, terwijl homaranismo een omschreven politiek en religieus programma is, mian kredon pure privatan – „mijn zuiver persoonlijke overtuiging”. Hij voorzag dat vijanden van het Esperanto haar als wapen zouden gebruiken.

#Hoe reageerden esperantisten?

Slecht. Korĵenkov schrijft dat niet-Joden de talmoedische naam niet mochten, atheïsten de tekst te religieus vonden, gelovigen hem ketters en mensen die opgingen in de klassenstrijd hem politiek misplaatst. Louis de Beaufront viel haar aan in L'Espérantiste. Op de kritiek van een priester antwoordde Zamenhof dat homaranoj geen nieuwe godsdienst wilden, alleen een brug tussen de bestaande.

Twee nauwe Franse medestanders, Émile Javal en Hippolyte Sebert, raadden hem aan zijn auteurschap te verbergen en overtuigden hem vóór het congres van 1906 in Genève het deel van zijn toespraak te schrappen dat het „innerlijke idee” aan het homaranismo verbond (Korĵenkov). Een tijd lang sprak hij alleen nog over het „innerlijke idee”.

#Welk congres had Zamenhof gepland?

Hij wilde een bijeenkomst over een neutraal-menselijke godsdienst voor mensen die hun geërfde geloof hadden verlaten, eerst rond het tiende Wereldcongres in Parijs in augustus 1914. De Parijse organisatoren vreesden de Franse nationalistische pers en weigerden. Daarna maakte de oorlog een eind aan het Parijse congres.

Op 9 september 1914 vroeg hij de Zwitserse esperantist Friedrich Uhlmann in 1915 in Zwitserland een congres te organiseren voor iedereen die streefde naar de eenheid van de mensheid (Korĵenkov). Volgens Edmond Privat noemde de circulaire voor een kleinere voorbereidende bijeenkomst eerst december 1916, toen augustus 1917 en ten slotte „na het einde van de oorlog”. Er vond niets plaats; Zamenhof stierf op 14 april 1917.

#Wat gebeurde er na Zamenhof met homaranismo?

Het werd geen beweging. Weinig lezers ondertekenden het lidmaatschapsformulier, merkt Privat op; volgens de Esperanto-Wikipedia sympathiseerden veel pacifisten ermee. Zijn jongste kind, Lidia Zamenhof (1904–1942), droeg homaranismo naast het Esperanto uit en, vanaf ongeveer 1925, ook het bahá'í-geloof; over haar lot lees je op de pagina Zamenhof. Historici bestuderen de leer nog steeds, met name Korĵenkov (Homarano, 2009) en Christer Kiselman. Andere banden tussen Esperanto en geloof, zoals Esperanto en spiritisme in Brazilië, ontstonden onafhankelijk daarvan.

#Waarom wordt homaranismo bekritiseerd?

• Te veel nadruk op taal en godsdienst. Korĵenkov zegt dat Zamenhof, opgegroeid in het meertalige Rusland, over het hoofd zag dat West-Europa grotendeels eentalig was, en politieke, economische en psychologische factoren nauwelijks meewoog.
• Klasse. Ernest Drezen (1929) betoogde vanuit marxistisch standpunt dat de leer de klassenstrijd negeerde; „of sociale klasse” werd pas in 1913 aan de tekst toegevoegd.
• Onpraktische details. Volgens Privat liet Zamenhof zelf de hernoemde landen vallen als onwerkbaar.
• Spanning in de doelen. In een tekst uit 1910 voor het Universal Races Congress van 1911 betoogde Zamenhof dat de haat tussen volkeren pas zou verdwijnen als de mensheid één taal en één godsdienst deelde, terwijl volkeren thuis hun eigen taal en godsdienst behielden. Kiselman leest zijn twijfels als een conflict tussen de redding van de Joden en de eenwording van de mensheid.
• Gevaar voor het Esperanto. Javal en Sebert vreesden een splitsing van de beweging. Kritiek op de taal zelf vind je op kritiek op Esperanto; het bredere verhaal in de geschiedenis van het Esperanto.

#Veelgestelde vragen

#Wat is homaranismo?

Zamenhofs ethische en religieuze filosofie van de eenheid van de mensheid: alle volkeren gelijk, mensen beoordeeld naar hun daden, een neutrale taal tussen gemeenschappen. Ze ontwikkelde zich tussen 1906 en 1917 uit het Hilelismo (1901).

#Is homaranismo een godsdienst?

Zamenhof noemde haar een politiek en religieus programma, en de Reta Vortaro een project van een neutrale godsdienst. Hij ontkende dat hij bestaande godsdiensten wilde vervangen: mensen moesten de hunne houden en er een neutrale ethiek aan toevoegen.

#Is homaranismo hetzelfde als het „innerlijke idee” van het Esperanto?

Nee. Het „innerlijke idee” is een vage hoop op broederschap die veel esperantisten voelen. In 1913 schreef Zamenhof dat homaranismo een nauwkeurig, persoonlijk programma is en geen onderdeel van het Esperanto.

#Heeft het congres van 1915 plaatsgevonden?

Nee. Zamenhof vroeg er in september 1914 om, maar de oorlog maakte het onmogelijk. Latere plannen schoven op naar 1916 en 1917, en hij stierf in april 1917.

#Zijn er vandaag homaranoj?

Er is vandaag geen georganiseerde beweging, hoewel Zamenhofs geschriften over dit onderwerp nog steeds worden bestudeerd.

#Bronnen

• A. Korĵenkov, Zamenhof: The Life, Works and Ideas of the Author of Esperanto, Esperantic Studies Foundation, 2009 (hoofdstukken XIII–XVI)
• Edmond Privat, Vivo de Zamenhof, Vikifontaro
• L. L. Zamenhof, Deklaracio pri Homaranismo (Madrid, 1913; publiek domein), Vikifontaro
• J. Dietterle (red.), Originala Verkaro de L. L. Zamenhof (1929), deel III „Hilelismo-Homaranismo”, Vikifontaro
• Enciklopedio de Esperanto (1934), lemma Zamenhof
• Akademio de Esperanto, Deklaracio pri la Esenco de la Esperantismo (9 augustus 1905)
• Ernest Drezen, Zamenhof (1929), hoofdstuk „Homaranismo”
• Vikipedio, Homaranismo, Hilelismo, Lidia Zamenhof en Ludoviko Lazaro Zamenhof; Wikipedia, Homaranismo, Declaration of Boulogne en Lidia Zamenhof; Wikipedia (pl), Homaranizm en Ludwik Zamenhof; Wikipedia (nl), Lejzer Zamenhof en Verklaring van Boulogne
• Reta Vortaro, homar-, Hilel- en kred-
• Stuart Schoffman, The Great Family Circle, Jewish Review of Books, 2017 (recensie van Esther Schor, Bridge of Words)