Przyrostki w esperanto: wszystkie 31 z przykładami

Esperanto ma 31 oficjalnych przyrostków. Każdy stoi między rdzeniem a końcówką i dodaje jedno znaczenie: lern·ej·o „szkoła” to „uczyć się + miejsce”. Dwadzieścia osiem pochodzi z Fundamento de Esperanto (1905); -aĉ- dodano w 1909 roku, -ism- w 1919, a -end- w 1953.

Sześć kolejnych przyrostków tworzy imiesłowy (-ant-, -int-, -ont-, -at-, -it-, -ot-). Razem z 10 przedrostkami daje to 47 oficjalnych afiksów.

#Wszystkie 31 oficjalnych przyrostków

#Przyrostki według znaczenia

Łatwiej je zapamiętać w grupach:

• Osoby: -an- (członek), -ist- (zawód), -ul- (osoba o cesze), -estr- (kierownik), -id- (potomek), -in- (rodzaj żeński), -ĉj- i -nj- (zdrobnienia imion)
• Miejsca i pojemniki: -ej- (miejsce), -uj- (pojemnik), -ing- (uchwyt)
• Rzeczy i zbiory: -aĵ- (rzecz konkretna), -il- (narzędzie), -er- (cząstka), -ar- (zbiór)
• Stopień i ocena: -et- (mały), -eg- (duży), -aĉ- (zły), -ec- (cecha), -em- (skłonność)
• Czynność: -ad- (trwanie), -ig- (powodowanie), -iĝ- (stawanie się), -ebl- (możliwość), -ind- (godność), -end- (konieczność)
• Liczby: -obl-, -on-, -op- (zobacz liczebniki)
• Inne: -ism- (doktryna), -um- (bez stałego znaczenia)

#Co Polak już zna

Polszczyzna ma bogate słowotwórstwo, więc wiele przyrostków ma swoje echo w języku polskim:

• -et- i -eg- działają jak polskie zdrobnienia i zgrubienia: dometo „domek”, domego „domisko, gmach”.
• -ĉj- i -nj- to odpowiedniki „Jaś” i „Marysia”: paĉjo „tatuś”, panjo „mamusia”.
• -ad- przypomina polskie czasowniki wielokrotne: legadi „czytywać”.
• -iĝ- często odpowiada polskiemu „się”: La pordo fermiĝas – „Drzwi się zamykają”. Nie tłumacz tu „się” jako sin.

#Przyrostki to też słowa

Każdy przyrostek może przyjąć końcówkę i działać jak zwykły rdzeń: ejo „miejsce”, ilo „narzędzie”, ano „członek”, aro „grupa”, ero „cząstka”, estro „szef”, eta „malutki”, ega „ogromny”, ege „bardzo”, ebla „możliwy”, inda „godny”, aĉa „marny”, igi „powodować”, iĝi „stawać się”.

#Łączenie przyrostków

Po jednym rdzeniu może stać kilka przyrostków – to istota słowotwórstwa w esperanto. Każdy odnosi się do wszystkiego, co stoi przed nim:

lernrdzeńuczyć się

ejprzyrostekmiejsce

estrprzyrostekkierownik

okońcówkarzeczownik

lernejestrodyrektor szkoły

malprzedrostekprzeciwieństwo

sanrdzeńzdrowy

ulprzyrostekosoba

ejprzyrostekmiejsce

okońcówkarzeczownik

malsanulejoszpital

#Uwagi o trudniejszych przyrostkach

-ig- i -iĝ-. -Ig- tworzy czasownik, który łączy się z dopełnieniem; -iĝ- – taki, który się z nim nie łączy. Wynik zależy od rdzenia: morti „umierać” → mortigi „zabijać”; fermi „zamykać (coś)” → fermiĝi „zamykać się (samo)”. Więcej o tym przy czasownikach.

-et- i -eg- o utrwalonych znaczeniach. Niektóre słowa mają ustalone znaczenie, wykraczające poza „mały” czy „duży”: rideti „uśmiechać się” (nie tylko „trochę się śmiać”), pordego „brama”, ŝtrumpeto „skarpetka”.

-in- i rodzaj. -In- stosuje się tylko do istot żywych. Wiele rdzeni jest neutralnych (amiko „przyjaciel”, instruisto „nauczyciel”), ale niektóre są domyślnie męskie (patro „ojciec”, frato „brat”). PMEG opisuje nieoficjalny przyrostek męski -iĉ- (katiĉo „kocur”), zaproponowany w latach 70. XX wieku i używany przez część mówiących.

-ĉj- i -nj- skracają rdzeń. Zostawia się od jednej do pięciu pierwszych liter imienia: Johano → Joĉjo, Mario → Manjo, patrino → panjo. To jedyne afiksy, które ucinają rdzeń.

-uj- i nazwy państw. Fundamento używało -uj- także dla drzew owocowych (pomujo „jabłoń”) i państw (Francujo „Francja”). Dziś częściej mówi się pomarbo, a wielu mówiących używa formy Francio z nieoficjalnym przyrostkiem -i-. Akademia potwierdziła w 2023 roku, że -i- nadal nie jest oficjalny.

-um- nie ma własnego znaczenia. Każdego słowa trzeba się nauczyć osobno: kolumo „kołnierz”, aerumi „wietrzyć”, plenumi „spełnić”.

#Przyrostki nieoficjalne

Te przyrostki nie są oficjalnymi afiksami. Nie pochodzą ani z Fundamento, ani z decyzji Akademii, a mimo to słowa z nimi są częste w medycynie, nauce i tekstach codziennych, a wiele z nich jest w słownikach. PMEG opisuje 36 z nich. Tabela idzie w kolejności alfabetycznej PMEG. PMEG zaznacza, że najrzadszych, głównie eksperymentalnych, takich jak -ab-, -iĉ-, -ip- i -uk-, brakuje w słowniku PIV.

Nie myl ich z przyrostkami oficjalnymi. Oficjalne są -ism- (Drugi Oficjalny Dodatek, 1919), -end- (decyzja Akademii, 1953) i -aĉ- (Pierwszy Oficjalny Dodatek, 1909). -i-, -iv- i -oz- oficjalne nie są.

Kilka przyrostków nieoficjalnych ma tę samą formę co elementy oficjalne, więc sprawdź kontekst:

• medyczne -it- „zapalenie” i imiesłowowe -it-
• -al- i -en- w biologii oraz przyimki al i en
• -ol- w muzyce i spójnik ol „niż”
• -e- i końcówka przysłówka, -i- i końcówka bezokolicznika, -j- i końcówka liczby mnogiej

#Przykłady w zdaniach

• La lernejo troviĝas apud la preĝejo. – „Szkoła znajduje się obok kościoła.”
• Mia fratino estas instruistino. – „Moja siostra jest nauczycielką.”
• Tio estis vera domego! – „To był naprawdę ogromny dom!”
• Ni loĝas en dometo apud la lago. – „Mieszkamy w domku nad jeziorem.”
• Ĉi tiu akvo ne estas trinkebla. – „Ta woda nie nadaje się do picia.”
• Mi ne manĝas dolĉaĵojn. – „Nie jem słodyczy.”
• La pluvo malsekigis niajn vestojn. – „Deszcz zmoczył nasze ubrania.”
• La akvo varmiĝas. – „Woda robi się ciepła.”
• Ŝia beleco surprizis ĉiujn. – „Jej uroda zaskoczyła wszystkich.”
• La kantado de la birdoj vekis min. – „Śpiew ptaków mnie obudził.”

#Częste pytania

#Ile przyrostków ma esperanto?

31 oficjalnych przyrostków plus sześć imiesłowowych (-ant-, -int-, -ont-, -at-, -it-, -ot-). PMEG opisuje też 36 nieoficjalnych.

#Co znaczy -ej- w esperanto?

-Ej- znaczy „miejsce do czegoś”: lernejo „szkoła”, kuirejo „kuchnia”, preĝejo „kościół” (miejsce modlitwy).

#Czym różni się -ig- od -iĝ-?

-Ig- znaczy „sprawić, że coś się z czymś dzieje”: purigi la ĉambron „posprzątać pokój”. -Iĝ- znaczy „stać się”: la ĉambro puriĝis „pokój stał się czysty”.

#Które przyrostki dodano po 1905 roku?

Trzy: -aĉ- (Pierwszy Oficjalny Dodatek, 1909), -ism- (Drugi Oficjalny Dodatek, 1919) i -end- (decyzja Akademii, 1953).

#Czy -i- w Francio to oficjalny przyrostek?

Nie. Jest szeroko używany w nazwach państw, ale Akademia nie uznała go za oficjalny i powtórzyła to w 2023 roku.

#Czy -iv- to oficjalny przyrostek esperanta?

Nie. -iv- „zdolny do” (produktiva „produktywny”, kreiva „twórczy”) jest nieoficjalny, ale dość częsty. Tam, gdzie liczy się jasność, PMEG proponuje -em-, -pov- albo -kapabl-.

#Co znaczą -oz- i -it- w słowach medycznych?

-oz- oznacza chorobę lub zaburzenie (sklerozo „stwardnienie”), a -it- zapalenie (bronkito „zapalenie oskrzeli”). Oba są nieoficjalne i używane głównie w języku technicznym. Medyczne -it- to nie imiesłowowe -it-.

#Źródła

• PMEG – Sufiksoj (lista 31)
• PMEG – AĈ (oficjalny od 1909)
• PMEG – ISM (oficjalny od 1919)
• PMEG – END
• PMEG – IG i IĜ
• PMEG – Neoficialaj afiksoj
• PMEG – Neoficialaj sufiksoj (lista 36)
• PMEG – IV, OZ, IT i IĈ
• ReVo – -iv-
• Zespół ReVo – afiksoj oficialaj kaj neoficialaj (afiksy oficjalne i nieoficjalne)
• Akademio de Esperanto – Akademia Vortaro, objaśnienia (END 1953)
• Akademio de Esperanto – 10. Oficjalny Dodatek (o -io i -ujo)
• Universala Vortaro (Fundamento)
• lernu – Sufiksoj