Cytaty Zamenhofa: słynne słowa twórcy esperanta

Najsłynniejsze słowa L. L. Zamenhofa pochodzą z przemówień otwierających pierwsze osiem Światowych Kongresów Esperanto (1905–1912), z jego Deklaracji Homaranizmu z 1913 roku i z listów. Poniżej jest 16 z nich po esperancku, z naszym własnym polskim tłumaczeniem i odnośnikiem do źródła. Każdy porównano słowo w słowo z tekstami Zamenhofa, które są w domenie publicznej (zmarł w 1917 roku); […] oznacza skrót. Unua Libro z 1887 roku ukazała się po rosyjsku, więc jej przedmowę cytujemy w późniejszej esperanckiej wersji samego Zamenhofa; gdy esperanckie brzmienie nie jest jego, mówimy o tym. Dla trzech cytatów z tej książki podajemy też brzmienie z polskiego wydania z 1887 roku, zamiast własnego tłumaczenia. Życiorys znajdziesz na stronie Zamenhof.

#Język i jego cel

La diferenco de la lingvoj prezentas la esencon de la diferenco kaj reciproka malamikeco de la nacioj […]

– W polskim wydaniu z 1887 roku to zdanie brzmi: „Różnica językowa jest podstawą różnicy i nienawiści zobopólnéj narodów […]” (s. 4, pisownia oryginału). Przedmowa do Unua Libro, 1887 (tekst esperancki).

Por ke lingvo estu tutmonda, ne sufiĉas nomi ĝin tia.

– Motto ze strony tytułowej pierwszego wydania Unua Libro, Warszawa 1887. W polskim wydaniu brzmi: „Aby język stał się powszechnym, nie wystarcza nazwać go takim.” (strona tytułowa). Książka ukazała się po rosyjsku (oryginał); esperanckie brzmienie pochodzi od Adama Zakrzewskiego, Universo, 1910 (tekst). Niektóre zbiory podają internacia zamiast tutmonda.

[…] estas plej necesa antaŭ ĉio unu kondiĉo: la ekzistado de klare difinita, neniam tuŝebla kaj neniam ŝanĝebla Fundamento de la lingvo.

– „[…] najpotrzebniejszy ze wszystkiego jest jeden warunek: istnienie jasno określonego, nigdy nietykalnego i nigdy niezmiennego Fundamentu języka.” Przedmowa do Fundamento de Esperanto, lipiec 1905 (tekst).

#Neutralność i równość narodów

[…] hodiaŭ inter la gastamaj muroj de Bulonjo-sur-Maro kunvenis ne francoj kun angloj, ne rusoj kun poloj, sed homoj kun homoj.

– „[…] dziś w gościnnych murach Boulogne-sur-Mer zebrali się nie Francuzi z Anglikami, nie Rosjanie z Polakami, lecz ludzie z ludźmi.” Przemówienie otwierające pierwszy Światowy Kongres, sierpień 1905 (tekst). Echo tych słów słychać w tytule historii kongresów Ziko van Dijka Sed homoj kun homoj (UEA, 2005). Zobacz Światowy Kongres Esperanto.

Rompu, rompu la murojn inter la popoloj, donu al ili la eblon libere konatiĝi kaj komunikiĝi sur neŭtrala fundamento […]

– „Rozbijcie, rozbijcie mury między narodami, dajcie im możliwość swobodnego poznania się i porozumiewania się na neutralnym fundamencie […]” Genewa, 1906, po opisie masakry w rodzinnym Białymstoku (tekst).

Sur neŭtrala lingva fundamento, / Komprenante unu la alian, / La popoloj faros en konsento / Unu grandan rondon familian.

– „Na neutralnym fundamencie językowym, / rozumiejąc się nawzajem, / narody utworzą w zgodzie / jeden wielki krąg rodzinny.” Trzecia zwrotka wiersza La Espero z 1890 roku (tekst); Zamenhof sam zacytował ją w przemówieniu w Cambridge w 1907 roku. Wiersz jest nieoficjalnym hymnem, zobacz flagę i symbole.

La interna ideo de Esperanto […] estas: sur neŭtrala lingva fundamento forigi la murojn inter la gentoj kaj alkutimigadi la homojn, ke ĉiu el ili vidu en sia proksimulo nur homon kaj fraton.

– „Idea wewnętrzna esperanta […] polega na tym, by na neutralnym fundamencie językowym usunąć mury między ludami i przyzwyczajać ludzi do tego, by każdy z nich widział w swoim bliźnim tylko człowieka i brata.” Kraków, 1912 (tekst).

[…] forigi unu fojon por ĉiam la ĉefan kaŭzon de la militoj, la barbaran restaĵon el la plej antikva antaŭcivilizacia tempo, la regadon de unuj gentoj super aliaj gentoj.

– „[…] usunąć raz na zawsze główną przyczynę wojen, barbarzyńską pozostałość z najdawniejszych czasów przedcywilizacyjnych: panowanie jednych ludów nad innymi ludami.” Zakończenie tekstu Post la Granda Milito. Alvoko al la diplomatoj („Po Wielkiej Wojnie. Apel do dyplomatów”), napisanego w 1915 roku, w czasie I wojny światowej (tekst).

#Homaranizm

Zamenhof opublikował Deklaracio pri Homaranismo w 1913 roku jako „moje wyłącznie prywatne przekonanie”, odrębne od esperanta. Zaczyna się od słów Mi estas homarano – „Jestem homarano”. Więcej w artykule Homaranizm.

Mi estas homo, kaj la tutan homaron mi rigardas kiel unu familion.

– „Jestem człowiekiem i całą ludzkość uważam za jedną rodzinę.” Punkt I (tekst).

Mi vidas en ĉiu homo nur homon, kaj mi taksas ĉiun homon nur laŭ lia persona valoro kaj agoj.

– „W każdym człowieku widzę tylko człowieka i każdego oceniam wyłącznie według jego osobistej wartości i czynów.” Punkt II (ten sam tekst).

#O sobie i swojej roli

Lingvo Internacia kiel ĉiu nacia estas komuna propraĵo; la aŭtoro forlasas por ĉiam ĉiujn personajn rajtojn al ĝi.

– W polskim wydaniu: „Język międzynarodowy, jak każdy narodowy, jest własnością ogółu; autor zrzeka się na zawsze wszelkich praw osobistych do niego.” (s. 2). Uwaga na s. 2 Unua Libro (1887) w wydaniu rosyjskim (oryginał); esperanckie brzmienie pochodzi od Johannesa Dietterlego (tekst).

Mi ne volas esti kreinto de l’ lingvo, mi volas nur esti iniciatoro.

– „Nie chcę być twórcą języka, chcę być tylko jego inicjatorem.” Przedmowa do Dua Libro, 1888 (tekst).

Memoru, ke Esperanto estas nenies propraĵo, ke la esperantistoj havas plenan rajton fari kun ĝi ĉion, kion ili volas, se ili nur faros ĝin singarde, lojale kaj interkonsente.

– „Pamiętajcie, że esperanto nie jest niczyją własnością, że esperantyści mają pełne prawo robić z nim wszystko, co chcą, byleby czynili to ostrożnie, lojalnie i za wspólną zgodą.” Drezno, sierpień 1908 (tekst).

Nomu min per mia nomo, nomu min fondinto de la lingvo, aŭ kiel vi volas, sed mi petas vin, ne nomu min plu „majstro“ […]

– „Nazywajcie mnie moim imieniem, nazywajcie mnie założycielem języka albo jak chcecie, lecz proszę was, nie nazywajcie mnie już »mistrzem« […]” Kraków, sierpień 1912, w 25. rocznicę (tekst).

#Osiem przemówień kongresowych, 1905–1912

Zamenhof otworzył każdy z pierwszych ośmiu kongresów. Część IV Originala Verkaro zawiera wszystkie osiem oraz dziewięć innych przemówień.

#Listy

Oni edukadis min kiel idealiston; oni min instruis, ke ĉiuj homoj estas fratoj, kaj dume sur la strato kaj sur la korto, ĉio ĉe ĉiu paŝo igis min senti, ke homoj ne ekzistas: ekzistas sole rusoj, poloj, germanoj, hebreoj k.t.p.

– „Wychowywano mnie na idealistę; uczono mnie, że wszyscy ludzie są braćmi, a tymczasem na ulicy i na podwórzu wszystko na każdym kroku sprawiało, że czułem, iż ludzie nie istnieją: istnieją tylko Rosjanie, Polacy, Niemcy, Żydzi itp.” List do N. Borovki z lat dziewięćdziesiątych XIX wieku, wydrukowany w 1896 roku; esperancki tekst to przekład V. Gernet z rosyjskiego (tekst).

Se mi ne estus hebreo el la ghetto, la ideo pri la unuigo de la homaro aŭ tute ne venus al mi en la kapon, aŭ ĝi neniam tenus min tiel obstine en la daŭro de mia tuta vivo.

– „Gdybym nie był Żydem z getta, idea zjednoczenia ludzkości albo wcale nie przyszłaby mi do głowy, albo nigdy nie trzymałaby mnie tak uporczywie przez całe moje życie.” Prywatny list do Alfreda Michaux z 21 lutego 1905 roku (tekst). W postscriptum prosi Michaux, by napisał, że nazywa siebie Ruslanda hebreo – „rosyjskim Żydem”.

#Zamenhof, Polska i polskie wydanie

Zamenhof urodził się w Białymstoku, jako nastolatek zamieszkał w Warszawie, a Unua Libro wydrukowano tam 26 lipca 1887 roku; oba miasta leżały wtedy w zaborze rosyjskim. Jeszcze w 1887 roku ukazało się polskie wydanie „Język międzynarodowy. Przedmowa i podręcznik kompletny” (na stronie tytułowej: por Poloj, „dla Polaków”), którego pełny tekst jest w Wikiźródłach (tekst). Szerzej o książce: Unua Libro.

Zdanie z Genewy o „murach między ludami” padło po pogromie białostockim z 14–16 czerwca 1906 roku, w którym według polskiej Wikipedii zginęło 88 osób, głównie Żydów (Pogrom białostocki).

Z ośmiu kongresów, które Zamenhof otwierał, tylko ósmy odbył się na ziemiach dzisiejszej Polski: w Krakowie w sierpniu 1912 roku, wtedy w Austro-Węgrzech. Później Światowe Kongresy odbyły się w Polsce jeszcze sześć razy, między innymi w Warszawie w 1987 roku i w Białymstoku w 2009 roku; zobacz Światowy Kongres Esperanto.

#Często przypisywane, ale nieznalezione w jego tekstach

Wikicytaty w esperanto (Vikicitaro) podają te zdania pod nazwiskiem Zamenhofa, nie wskazując tekstu źródłowego. Przeszukaliśmy Originala Verkaro z 1929 roku (w tym 140 listów), Fundamenta Krestomatio, Dua Libro i pełny tekst Vikifontaro (esperanckich Wikiźródeł) i nie znaleźliśmy żadnego z tych sformułowań:

• Kiam la popoloj povos interkompreniĝi, ili ĉesos malami unu la alian. – „Gdy narody będą mogły się nawzajem rozumieć, przestaną się nienawidzić.” Sam Zamenhof odrzucał ten uproszczony pogląd (zobacz niżej).
• Mi forĝis, kiel forĝisto aŭ seruristo, la ŝlosilon de l’mondo. – „Wykułem, jak kowal czy ślusarz, klucz do świata.” Najbliższy jest list do Borovki, w którym projektuje język jako „klucz” (ŝlosilo), dzięki któremu czytelnik, który się go nigdy nie uczył, może zrozumieć list.

#Częste pytania

#Jaki jest najsłynniejszy cytat Zamenhofa?

Prawdopodobnie zdanie z Boulogne-sur-Mer z 1905 roku: nie Francuzi z Anglikami, nie Rosjanie z Polakami, „lecz ludzie z ludźmi” (sed homoj kun homoj).

#Co Zamenhof rozumiał przez „ideę wewnętrzną” esperanta?

W swoim ostatnim oficjalnym przemówieniu kongresowym (Kraków, 1912) zdefiniował ją jako usuwanie murów między ludami na neutralnym fundamencie językowym, tak by każdy widział w bliźnim tylko człowieka i brata. Dodał, że nie wiąże ona żadnego esperantysty z osobna.

#Czy Zamenhof uważał, że wspólny język zakończy nienawiść?

Nie. W Genewie w 1906 roku powiedział: „nie wierzymy, że neutralny fundament uczyni z ludzi aniołów” (ni ne kredas, ke neŭtrala fundamento faros el la homoj anĝelojn, tekst). W 1915 roku napisał, że łatwo uczynić braćmi ludzi wolnych i równych, ale jest to niemożliwe, gdy niektórzy z nich uważają się za prawowitych panów nad innymi (Post la Granda Milito, tekst).

#Który kongres z przemówieniem Zamenhofa odbył się w Polsce?

Ósmy, w Krakowie w sierpniu 1912 roku (wtedy w Austro-Węgrzech). Wygłosił tam swoje ostatnie oficjalne przemówienie kongresowe i poprosił, by nie nazywać go już „mistrzem”. Lista wszystkich kongresów: Światowy Kongres Esperanto.

#Źródła

• L. L. Zamenhof, Originala Verkaro, red. Johannes Dietterle, 1929, w Vikifontaro (esperanckich Wikiźródłach): przedmowy (część I), artykuły i teksty o homaranizmie (III), przemówienia (IV), listy (V), wiersze (VI)
• Fundamenta Krestomatio i Dua Libro de l' Lingvo Internacia, Project Gutenberg
• Dr Esperanto, Język międzynarodowy. Przedmowa i podręcznik kompletny, Warszawa 1887, polskie Wikiźródła (strona tytułowa, s. 2 i 4)
• Adam Zakrzewski, Historiaj detaloj, Universo 1910 (motto ze strony tytułowej); Д-ръ Эсперанто, Международный языкъ, 1887, strona tytułowa i s. 2, rosyjskie Wikiźródła
• Zamenhof, list do Alfreda Michaux z 21 lutego 1905, Vikifontaro, za: A. Korĵenkov, Homarano, 2011
• A. Korĵenkov, Zamenhof: The Life, Works and Ideas of the Author of Esperanto, Esperantic Studies Foundation, 2009 (tematy przemówień)
• Vikipedio, Universala Kongreso de Esperanto (Ziko van Dijk, Sed homoj kun homoj, UEA 2005); Vikicitaro, Ludoviko Lazaro Zamenhof
• Wikipedia (pl), Pogrom białostocki