Rzeczowniki i przymiotniki w esperanto: -o, -a, -j

Każdy rzeczownik w esperanto kończy się na -o, a każdy przymiotnik na -a. Oba dodają -j w liczbie mnogiej i -n w bierniku, a przymiotnik zawsze zgadza się z rzeczownikiem: bona kato, bonaj katoj, bonan katon, bonajn katojn – „dobry kot, dobre koty”. Nie ma rodzaju gramatycznego ani nieregularnej liczby mnogiej.

Polak, który pamięta siedem przypadków, trzy rodzaje i dziesiątki wzorów odmiany, dostaje tu zaledwie cztery formy.

#Rzeczowniki: końcówka -o

Rzeczownikiem jest każde słowo zakończone na -o: domo – „dom”, amiko – „przyjaciel”, kuro – „bieg”. Końcówka pokazuje część mowy, więc jeden rdzeń daje kilka słów: bela – „piękny”, bele – „pięknie”, belo – „piękno”. To podstawa słowotwórstwa w esperanto.

belorzeczownik

-obelorzeczownik-abelaprzymiotnik-ebeleprzysłówek-ibelibezokolicznik

Rzeczowniki nie mają rodzaju gramatycznego. Większość nazw osób, jak amiko – „przyjaciel” czy instruisto – „nauczyciel”, nic nie mówi o płci: amiko to też „przyjaciółka”. Kilka rdzeni jest męskich ze swego znaczenia, a przyrostek -in- tworzy formę żeńską: patro – „ojciec”, patrino – „matka”. Zobacz przyrostki.

#Liczba mnoga: -j

Dodaj -j po końcówce: domo → domoj – „domy”, bela → belaj. Końcówkę -oj czyta się jak polskie „oj”, a -aj jak „aj” w „daj”.

Po każdej liczbie większej od jednego rzeczownik stoi w liczbie mnogiej: du katoj – „dwa koty”, tri grandaj domoj – „trzy duże domy”. Z unu – „jeden” zostaje pojedyncza: unu tago – „jeden dzień”. Polskie „pięć kotów” z dopełniaczem nie ma tu odpowiednika: kvin katoj, zawsze tak samo.

#Zgoda: przymiotnik powtarza rzeczownik

Przymiotnik przyjmuje te same -j i -n co rzeczownik, który opisuje – jak w polskim, tyle że kategorii jest mniej. Oto cały wzór:

• La bonaj katoj dormas. – „Dobre koty śpią.”
• Mi vidas bonajn katojn. – „Widzę dobre koty.”

Kolejność nigdy się nie zmienia: końcówka, potem -j, potem -n. Więc katojn, nigdy katonj. Kiedy dodać -n, wyjaśnia strona o bierniku.

Tak samo zgadzają się słowa działające jak przymiotniki, m.in. zaimki dzierżawcze, np. mia – „mój”, i słowa tabelowe, np. tiu – „ten”: miajn amikojn – „moich przyjaciół” (dopełnienie), tiujn librojn – „te książki” (dopełnienie). Zobacz zaimki i słowa tabelowe.

#Miejsce przymiotnika

Przymiotnik stoi zwykle przed rzeczownikiem, ale po nim też jest poprawnie: bela domo lub domo bela – „piękny dom”. Końcówki pokazują, do którego rzeczownika należy, nawet gdy szyk się zmienia.

#Przymiotniki po esti

Po esti – „być”, iĝi – „stawać się” i ŝajni – „wydawać się” przymiotnik zgadza się w liczbie, ale nigdy nie przyjmuje -n:

• La katoj estas bonaj. – „Koty są dobre.”
• La domo ŝajnas malnova. – „Dom wydaje się stary.”

Jeden przymiotnik opisujący dwa rzeczowniki w liczbie pojedynczej połączone przez kaj – „i” stoi w liczbie mnogiej: La tablo kaj la seĝo estas novaj. – „Stół i krzesło są nowe.”

#Stopniowanie: pli, plej, ol

Esperanto nie ma końcówek stopnia wyższego ani form nieregularnych, takich jak polskie „dobry – lepszy – najlepszy”. Robotę wykonują krótkie słowa:

Bona zostaje regularne: pli bona – „lepszy”, la plej bona – „najlepszy”. Tymi samymi słowami stopniuje się przysłówki: pli rapide – „szybciej”.

Po ol i kiel słowo zachowuje rolę, jaką miałoby w pełnym zdaniu – dokładnie jak w polskim:

• Mi amas vin pli ol li. – „Kocham cię bardziej niż on (cię kocha).”
• Mi amas vin pli ol lin. – „Kocham cię bardziej niż jego.”

Dla „bardzo” i „zbyt” użyj tre i tro: tre granda – „bardzo duży”, tro granda – „zbyt duży”. Przyrostki -eg- i -et- zmieniają natężenie wewnątrz słowa, trochę jak polskie zgrubienia i zdrobnienia: granda → grandega – „ogromny”, domo → dometo – „domek”.

#Częste błędy

#Częste pytania

#Czy przymiotniki w esperanto zgadzają się z rzeczownikami?

Tak, w liczbie i przypadku. Jeśli rzeczownik ma -j lub -n, ma je też każdy opisujący go przymiotnik: grandajn domojn – „duże domy” (dopełnienie). Zgody w rodzaju nie ma, bo nie ma rodzaju gramatycznego.

#Jak tworzy się liczbę mnogą w esperanto?

Dodaj -j do rzeczownika i jego przymiotników: nova libro → novaj libroj – „nowe książki”. Wyjątków nie ma.

#Jak powiedzieć „lepszy” i „najlepszy” w esperanto?

Pli bona to „lepszy”, a la plej bona – „najlepszy”. Dla przysłówków: pli bone – „lepiej”, plej bone – „najlepiej”.

#Czy przymiotnik może stać po rzeczowniku?

Tak. Domo bela i bela domo są poprawne; końcówki pokazują, które słowa należą do siebie.

#Jak powiedzieć „przyjaciółka” albo „nauczycielka”?

Albo neutralnie, amiko, instruisto, albo z -in-, gdy płeć jest ważna: amikino, instruistino.

#Źródła

• Fundamento de Esperanto, reguły 2 i 3 (po polsku) – Akademio de Esperanto
• Seksa signifo de O-vortoj – PMEG
• A-vortoj: bazaj reguloj – PMEG
• Nombro: bazaj reguloj i Nombro ĉe A-vortoj – PMEG
• N-finaĵo: bazaj reguloj – PMEG
• Kiel kaj ol: uzado i kun rolmontriloj – PMEG
• Gramatyka języka esperanto – Wikipedia