Zaimki w esperanto: mi, vi, li, ŝi, si i inne

Zaimki osobowe esperanta to mi – „ja”, vi – „ty, wy”, li – „on”, ŝi – „ona”, ĝi – „ono”, ni – „my”, ili – „oni, one”, oni – zaimek bezosobowy („się”, „ludzie”) oraz zwrotne si. Dodaj -n dla dopełnienia (min – „mnie”) i -a dla dzierżawczego (mia – „mój”). Innych form nie ma – żadnego „mnie, mi, mną” ani „jego, go, niego, nim”.

Tych dziewięć zaimków wymienia reguła 5 z 16 reguł. Dziesiąty, ci, istnieje tylko w słowniku Fundamento i prawie nikt go nie używa.

#Wszystkie zaimki osobowe

mi + -n = min

Zaimek	Po polsku	Dopełnienie (-n)	Dzierżawczy (-a)
mi	ja	min – mnie	mia – mój
vi	ty, wy, Pan, Pani	vin – ciebie, was	via – twój, wasz
li	on	lin – jego, go	lia – jego
ŝi	ona	ŝin – ją	ŝia – jej
ĝi	ono (rzecz, zwierzę)	ĝin – je, go	ĝia – jego, jej
ni	my	nin – nas	nia – nasz
ili	oni, one	ilin – ich, je	ilia – ich
oni	(bezosobowo) „się”	onin – (rzadkie)	onia – (czyjś, bezosobowo; rzadkie)
si	(zwrotny)	sin – się, siebie	sia – swój

• vi to liczba pojedyncza i mnoga, forma grzecznościowa i poufała. Jedno słowo zastępuje „ty”, „wy”, „Pan”, „Pani” i „Państwo”.
• ĝi dotyczy rzeczy, zwierząt i małych dzieci. Uwaga: polski stół to „on”, a lampa to „ona”, ale w esperanto rzeczy to zawsze ĝi: La tablo estas granda; ĝi estas el ligno. – „Stół jest duży; jest z drewna.”
• ili obejmuje każdą grupę osób lub rzeczy, bez rodzaju – nie ma podziału na „oni” i „one”.
• oni to fałszywy przyjaciel: nie znaczy polskiego „oni” (to ili), tylko „ludzie w ogóle”. Odpowiada polskim formom bezosobowym: Oni diras, ke… – „Mówi się, że…”, Oni parolas Esperanton tie. – „Mówi się tam w esperanto.” Formy onin i onia są regularne, ale rzadko potrzebne.

Formę dopełnienia stosuje się według zasad biernika: Ŝi amas lin. – „Ona go kocha.” Ĉu vi vidis min? – „Widziałeś mnie?”

Esperanto, inaczej niż polski, nie pomija zaimka podmiotu: „mówię” to zawsze mi parolas, bo forma parolas nie mówi, kto mówi.

#Dzierżawcze odmieniają się jak przymiotniki

Zaimki dzierżawcze są przymiotnikami, więc przejmują -j i -n od swojego rzeczownika:

Zaimek dzierżawczy już czyni rzeczownik określonym, więc przed rzeczownikiem nigdy nie łączy się z la: mia libro, nie la mia libro. Samodzielnie la mia znaczy „mój” (bez rzeczownika): Tiu ĉambro estas la mia. – „Ten pokój jest mój.” Zobacz rodzajnik.

#Si, sin, sia: zaimek zwrotny

Si odsyła do podmiotu własnego zdania – i tylko wtedy, gdy ten podmiot jest w trzeciej osobie: li, ŝi, ĝi, ili, oni albo rzeczownik. Polak zna to rozróżnienie z „swój” i „jej”:

Dwie zasady zapobiegają większości błędów:

1. Tylko trzecia osoba. Tu Polak najłatwiej się myli, bo polskie „swój” i „się” działają przy każdej osobie. W esperanto mi, vi, ni używają własnych form: Mi lavas min. – „Myję się.” Ni amas nian urbon. – „Kochamy swoje miasto” (nie sian).
2. Nigdy w podmiocie. Anna kaj ŝia fratino venis. – „Anna i jej siostra przyszły.” Sia jest tu błędem, bo to wyrażenie samo jest podmiotem – tak jak po polsku nie powiemy „Anna i swoja siostra”. Z kun staje się poprawne: Anna kun sia fratino venis. – „Anna przyszła ze swoją siostrą.”

#Ci: dawne „ty”

Słownik Fundamento zawiera ci, poufałe „ty” w liczbie pojedynczej, ale 16 reguł o nim nie wspomina. PMEG stwierdza, że ci nigdy naprawdę nie weszło do użycia i wielu mówiących by go nie zrozumiało. Zwykłe esperanto zawsze używa vi – więc rozróżnienie „ty” i „Pan” znika.

#Ri i zaimki neutralne płciowo

Esperanto nie ma oficjalnego zaimka dla jednej osoby o nieznanej lub nieokreślonej płci. Tradycyjnie używano li, co coraz częściej krytykuje się jako seksistowskie. Zamenhof dopuszczał też ĝi dla osób o nieznanej płci, ale PMEG ostrzega, że użyte wobec dorosłych może brzmieć uprzedmiotawiająco.

Nieoficjalny zaimek ri (rin, ria) znaczy „on lub ona” w odniesieniu do jednej osoby, niezależnie od płci. PMEG oznacza go jako nieoficjalny i zauważa, że rozpowszechnił się dość szeroko, zwłaszcza wśród młodych. Według angielskiej Wikipedii w 2019 roku był najpopularniejszą propozycją neutralną płciowo; Akademia Esperanta go nie przyjęła.

• Mia amiko diris, ke ri venos. – „Osoba, z którą się przyjaźnię, powiedziała, że przyjdzie.”

#Zaimki po przyimkach

Po przyimku zaimki zostają w formie podstawowej: kun mi – „ze mną”, por vi – „dla ciebie”, al ŝi – „do niej”. Odbiorcę czynności wprowadza al: Donu al mi la libron. – „Daj mi książkę.” Zobacz przyimki.

#Przykłady w zdaniach

• Mi amas vin. – „Kocham cię.”
• Ni parolis pri vi hieraŭ. – „Wczoraj rozmawialiśmy o tobie.”
• Ŝi donis al li sian libron. – „Dała mu swoją książkę.”
• Ŝi donis al li lian libron. – „Dała mu jego książkę.”
• Ili vizitis siajn gepatrojn. – „Odwiedzili swoich rodziców.”
• Li lavas sin ĉiumatene. – „On myje się codziennie rano.”
• La hundo ludas kun sia pilko. – „Pies bawi się swoją piłką.”
• Ĉu tiu ombrelo estas via aŭ mia? – „Czy ten parasol jest twój, czy mój?”
• Oni diras, ke la vintro estos malvarma. – „Mówi się, że zima będzie zimna.”

#Częste pytania

#Jak powiedzieć „Pan” lub „Pani” w esperanto?

Użyj vi – dla jednej osoby i wielu, oficjalnie i poufale. Dla większej uprzejmości dodaj tytuł: sinjoro – „pan”, sinjorino – „pani”.

#Czym różni się sia od lia?

Sia odsyła do podmiotu zdania: Li legas sian libron – „Czyta swoją książkę”. Lia znaczy czyjąś inną: Li legas lian libron – „Czyta jego książkę” (innego mężczyzny).

#Czy esperanckie oni to polskie „oni”?

Nie. Polskie „oni” to ili. Esperanckie oni oznacza ludzi w ogóle i odpowiada polskim formom bezosobowym: Oni ne fumu ĉi tie – „Tu się nie pali”.

#Czy esperanto ma zaimek neutralny płciowo?

Oficjalnie nie. Najszerzej używaną opcją jest nieoficjalne ri; tradycyjnie dla osób o nieznanej płci używano li i ĝi.

#Czy ci jest jeszcze używane?

Prawie nigdy. Występuje tylko w słowniku Fundamento, a PMEG zaleca zawsze używać vi.

#Jak powiedzieć „mój” czy „twój” bez rzeczownika?

Użyj zaimka dzierżawczego z la: la mia – „mój”, la via – „twój”. Odmienia się jak przymiotnik: Viaj ŝuoj estas novaj, la miaj estas malnovaj. – „Twoje buty są nowe, moje są stare.”

#Źródła

• Fundamento de Esperanto, reguła 5 (po polsku) – Akademio de Esperanto
• PMEG: Personaj pronomoj, Posedaj pronomoj, Dua persono (vi, ci), Tria persono (li, ŝi, ĝi, ri), Si en simplaj frazoj
• Esperanto grammar i Gender reform in Esperanto – Wikipedia