Gramática
Pronomes do esperanto: mi, vi, li, ŝi, si e outros
Nove palavras curtas e duas terminações dão todos os pronomes pessoais e possessivos da língua.
Os pronomes pessoais do esperanto são mi – “eu”, vi – “você”, li – “ele”, ŝi – “ela”, ĝi – “ele, ela (coisa ou animal)”, ni – “nós”, ili – “eles, elas”, oni – “a gente, as pessoas, se” e o reflexivo si. Acrescente -n para o objeto (min – “me, mim”) e -a para o possessivo (mia – “meu, minha”). Não há outras formas para aprender.
Esses nove pronomes estão na regra 5 das 16 regras. Um décimo, ci, existe apenas no dicionário do Fundamento e quase nunca é usado.
Todos os pronomes pessoais
mi + -n = min
| Pronome | Português | Objeto (-n) | Possessivo (-a) |
|---|---|---|---|
| mi | eu | min – me, mim | mia – meu, minha |
| vi | você, vocês, tu, o senhor | vin – você, te, o, a | via – seu, sua, teu, tua |
| li | ele | lin – o, ele | lia – dele |
| ŝi | ela | ŝin – a, ela | ŝia – dela |
| ĝi | ele, ela (coisa ou animal) | ĝin – o, a | ĝia – dele, dela (de coisa) |
| ni | nós | nin – nos, nós | nia – nosso, nossa |
| ili | eles, elas | ilin – os, as, eles, elas | ilia – deles, delas |
| oni | a gente, as pessoas, se | onin (raro) | onia – de cada um (raro) |
| si | (reflexivo) | sin – se, si (ele mesmo, ela mesma, eles mesmos) | sia – seu próprio, dele mesmo, dela mesma |
- vi vale para o singular e o plural, formal e informal. Uma palavra só cobre “tu”, “você”, “vocês”, “vós” e “o senhor”, “a senhora”.
- ĝi é para coisas, animais e bebês pequenos. Em português até as coisas têm gênero (“a mesa… ela”, “o livro… ele”), mas em esperanto a mesa é ĝi, e não ŝi: La tablo estas nova. Ĝi estas bela. – “A mesa é nova. Ela é bonita.”
- ili serve para qualquer grupo de pessoas ou coisas, sem gênero.
- oni significa as pessoas em geral: Oni diras, ke… – “Dizem que…”, “Diz-se que…”. Muitas vezes corresponde ao “se” impessoal do português: Oni parolas Esperanton tie. – “Lá se fala esperanto.” Onin e onia são regulares, mas raramente necessários.
A forma do objeto segue as regras de o acusativo: Ŝi amas lin. – “Ela o ama.” Ĉu vi vidis min? – “Você me viu?”
Os pronomes oblíquos átonos do português (me, te, o, a, lhe, nos, os, as, lhes) e suas regras de posição (“vi-o”, “deu-lhe”, “ela me viu”) não existem em esperanto. Há uma única forma com -n, que fica depois do verbo: Mi vidis lin. O “lhe” de objeto indireto vira al: Mi donis al ŝi la libron – “Eu lhe dei o livro”.
Os possessivos concordam como adjetivos
Os possessivos são adjetivos, por isso recebem -j e -n do substantivo:
| Singular | Plural | |
|---|---|---|
| Sujeito | mia libro | miaj libroj |
| Objeto | mian libron | miajn librojn |
Em português, meu, minha, meus, minhas concordam em gênero com a coisa possuída; em esperanto mia só muda por -j e -n. O possessivo já torna o substantivo definido, e por isso nunca se combina com la antes do substantivo: mia libro, e não la mia libro (em Portugal diz-se “o meu livro”, mas o esperanto não faz isso). Sozinho, la mia significa “o meu”: Tiu ĉambro estas la mia. – “Aquele quarto é o meu.” Veja o artigo.
O português usa “seu, sua” para você, ele, ela e eles, o que causa ambiguidades (“a sua mãe” de quem?), e por isso se acrescenta “dele” ou “dela”. O esperanto tem uma forma para cada um: via (seu, de você), lia (dele), ŝia (dela), ilia (deles) e sia (o seu próprio, do sujeito da oração).
Si, sin, sia: o reflexivo
Si remete ao sujeito da própria oração, e só quando esse sujeito é de terceira pessoa: li, ŝi, ĝi, ili, oni ou um substantivo.
| Frase | Significado |
|---|---|
| Petro lavas sin. | “Pedro se lava.” |
| Petro lavas lin. | “Pedro lava outro homem (lava-o).” |
| Ŝi vizitis sian patrinon. | “Ela visitou a mãe dela (a própria mãe).” |
| Ŝi vizitis ŝian patrinon. | “Ela visitou a mãe dela (de outra mulher).” |
Si lembra o “si” e o “se” do português (“para si”, “ele se lava”), e sia é o “seu próprio”. Duas regras evitam a maioria dos erros:
- Só na terceira pessoa. Para mi, vi, ni, use as formas próprias: Mi lavas min. – “Eu me lavo.” Ni amas nian urbon. – “Nós amamos a nossa cidade.” O português tem um pronome reflexivo para cada pessoa (eu me lavo, tu te lavas, ele se lava); em esperanto, só a terceira pessoa tem forma reflexiva própria, si.
- Nunca no sujeito. Anna kaj ŝia fratino venis. – “Ana e a irmã dela vieram.” Sia seria errado aqui, porque a expressão é o próprio sujeito. Com kun passa a estar correto: Anna kun sia fratino venis. – “Ana veio com a (própria) irmã.”
Ci: o antigo “tu”
O dicionário do Fundamento contém ci, um “tu” íntimo no singular, mas as 16 regras não o mencionam. O PMEG afirma que ci nunca foi realmente usado na prática e que muitos falantes não o entenderiam. O esperanto normal usa sempre vi, mesmo onde o português diria “tu”.
Ri e os pronomes neutros de gênero
O esperanto não tem pronome oficial para uma pessoa de gênero desconhecido ou não especificado. Tradicionalmente usava-se li, o que hoje é cada vez mais criticado como machista. Zamenhof também admitia ĝi para pessoas de sexo desconhecido, mas o PMEG avisa que usá-lo para adultos pode soar como se a pessoa fosse tratada como objeto.
O pronome não oficial ri (rin, ria) significa “ele ou ela” para uma única pessoa, qualquer que seja o gênero. O PMEG o marca como não oficial e observa que se espalhou bastante, sobretudo entre os jovens. Segundo a Wikipédia em inglês, era a proposta neutra mais popular em 2019; a Akademio de Esperanto não a adotou. A discussão tem paralelo no português, com o masculino genérico (“todos”, “os alunos”) e propostas de pronomes neutros como “elu”, sem reconhecimento oficial.
- Mia amiko diris, ke ri venos. – “Uma pessoa amiga minha disse que virá.” (sem revelar o gênero)
Pronomes depois de preposições
Depois de uma preposição, os pronomes ficam na forma básica: kun mi – “comigo”, por vi – “para você”, al ŝi – “para ela”. Não existem formas fundidas como “comigo”, “contigo” e “conosco”: são sempre duas palavras. Quem recebe a ação leva al: Donu al mi la libron. – “Dê-me o livro.” Veja preposições.
Exemplos em frases
- Mi amas vin. – “Eu te amo.”
- Ni parolis pri vi hieraŭ. – “Ontem falamos sobre você.”
- Ŝi donis al li sian libron. – “Ela deu a ele o seu próprio livro.”
- Ŝi donis al li lian libron. – “Ela deu a ele o livro dele.”
- Ili vizitis siajn gepatrojn. – “Eles visitaram os próprios pais.”
- Li lavas sin ĉiumatene. – “Ele se lava todas as manhãs.”
- La hundo ludas kun sia pilko. – “O cachorro brinca com a sua bola.”
- Ĉu tiu ombrelo estas via aŭ mia? – “Aquele guarda-chuva é seu ou meu?”
- Oni diras, ke la vintro estos malvarma. – “Dizem que o inverno vai ser frio.”
Perguntas frequentes
Como se diz “você” formalmente em esperanto?
Use vi, para uma pessoa ou várias, de modo formal ou informal. Não há distinção entre “tu”, “você” e “o senhor”. Para dar mais cortesia, acrescente um título como sinjoro – “senhor” ou sinjorino – “senhora”.
Qual é a diferença entre sia e lia?
Sia remete de volta ao sujeito da oração: Li legas sian libron – “Ele lê o próprio livro”. Lia significa de outra pessoa: Li legas lian libron – “Ele lê o livro dele (de outro homem)”.
Como se diz “ele” ou “ela” para uma coisa?
Com ĝi, e não com li ou ŝi: La libro estas nova, ĝi estas bela – “O livro é novo, ele é bonito”. Os pronomes li e ŝi são para pessoas.
O esperanto tem um pronome neutro de gênero?
Oficialmente não. O não oficial ri é a opção mais difundida; li e ĝi eram usados tradicionalmente para pessoas de sexo desconhecido.
O ci ainda é usado em esperanto?
Quase nunca. Aparece só no dicionário do Fundamento, e o PMEG recomenda usar sempre vi.
Como se diz “meu” ou “seu” no sentido de “o meu”, “o seu”?
Use o possessivo com la: la mia – “o meu”, la via – “o seu”. Ele concorda como um adjetivo: Viaj ŝuoj estas novaj, la miaj estas malnovaj. – “Seus sapatos são novos, os meus são velhos.”
Fontes
- Fundamento de Esperanto, regra 5 (inglês) – Akademio de Esperanto
- PMEG: Personaj pronomoj, Posedaj pronomoj, Dua persono (vi, ci), Tria persono (li, ŝi, ĝi, ri), Si en simplaj frazoj
- Esperanto grammar e Gender reform in Esperanto – Wikipedia (em inglês)
Se a Esperantopedia foi útil para você, pode apoiá-la.