Pronomoj en Esperanto: mi, vi, li, ŝi, si kaj aliaj

La personaj pronomoj de Esperanto estas mi, vi, li, ŝi, ĝi, ni, ili, oni kaj la refleksiva si. Aldonu -n por la objekto (min) kaj -a por la poseda formo (mia). Aliajn formojn oni ne bezonas lerni.

Ĉi tiuj naŭ pronomoj estas listigitaj en regulo 5 el la 16 reguloj. Deka, ci, ekzistas nur en la vortaro de la Fundamento kaj preskaŭ neniam estas uzata.

#Ĉiuj personaj pronomoj

mi + -n = min

Pronomo	Persono	Akuzativo (-n)	Poseda (-a)
mi	1-a, unu-nombro	min	mia
vi	2-a, unu- kaj multe-nombro	vin	via
li	3-a, vira	lin	lia
ŝi	3-a, ina	ŝin	ŝia
ĝi	3-a, afero aŭ besto	ĝin	ĝia
ni	1-a, multe-nombro	nin	nia
ili	3-a, multe-nombro	ilin	ilia
oni	nedifina persono	onin (malofta)	onia (malofta)
si	refleksiva (3-a persono)	sin	sia

• vi estas unu- kaj multe-nombra, formala kaj neformala. Unu vorto kovras ĉion, kion aliaj lingvoj dividas en „tu/vous” aŭ „du/ihr/Sie”. La adjektivo post ĝi montras la nombron: Vi estas afabla (al unu persono), Vi estas afablaj (al pluraj).
• ĝi estas por aferoj, bestoj kaj malgrandaj beboj.
• ili estas por ĉiu grupo de homoj aŭ aferoj, sen genro.
• oni signifas homojn ĝenerale: Oni diras, ke… Ofte ĝi respondas al pasivo en aliaj lingvoj: Oni parolas Esperanton tie. Onin kaj onia estas regulaj, sed tre malofte necesaj.

La akuzativa formo sekvas la regulojn de la akuzativo: Ŝi amas lin. Ĉu vi vidis min?

#Posedaj pronomoj akordas kiel adjektivoj

Posedaj pronomoj estas adjektivoj, do ili ricevas -j kaj -n de sia substantivo:

Poseda pronomo jam faras la substantivon difinita, do oni ne kombinas ĝin kun la antaŭ substantivo: mia libro, ne la mia libro. Sola, la mia anstataŭas substantivon: Tiu ĉambro estas la mia. Vidu la artikolon.

#Si, sin, sia: la refleksiva pronomo

Si montras reen al la subjekto de sia propra propozicio, kaj nur kiam tiu subjekto estas tria persono: li, ŝi, ĝi, ili, oni aŭ substantivo.

Du reguloj helpas eviti plej multajn erarojn:

1. Nur tria persono. Por mi, vi, ni uzu iliajn proprajn formojn: Mi lavas min. Ni amas nian urbon.
2. Neniam en la subjekto. Anna kaj ŝia fratino venis. Sia estus ĉi tie erara, ĉar la frazparto mem estas la subjekto. Kun kun ĝi fariĝas ĝusta: Anna kun sia fratino venis.

Oni ankaŭ uzas si: Oni lavas sin matene. Oni amas sian hejmon.

#Ci: la malnova intima „vi”

La vortaro de la Fundamento enhavas ci, intiman unu-nombran duan personon, sed la 16 reguloj ne mencias ĝin. PMEG konstatas, ke ci neniam vere estis uzata en praktiko kaj ke multaj parolantoj eĉ ne komprenus ĝin. Normala Esperanto ĉiam uzas vi.

#Ri kaj seksneŭtralaj pronomoj

Esperanto ne havas oficialan pronomon por unu persono de nekonata aŭ nemenciita sekso. Tradicie oni uzis li, kion oni hodiaŭ pli kaj pli kritikas kiel seksisma. Zamenhof permesis ankaŭ ĝi por personoj de nekonata sekso, sed PMEG avertas, ke pri plenkreskuloj tio povas soni malestime, kvazaŭ temus pri objekto.

La neoficiala pronomo ri (rin, ria) signifas „li aŭ ŝi” por unu persono, sendepende de sekso. PMEG markas ĝin neoficiala kaj notas, ke ĝi disvastiĝis sufiĉe vaste, precipe inter junaj parolantoj. Laŭ la angla Vikipedio ĝi estis en 2019 la plej populara seksneŭtrala propono; la Akademio de Esperanto ne akceptis ĝin.

• Mia amiko diris, ke ri venos.

Ofte eblas eviti la problemon per alia formulo: Kiu malfruos, tiu pagos anstataŭ Se iu malfruos, li pagos.

#Pronomoj post prepozicioj

Post prepozicio pronomoj restas en la baza formo: kun mi, por vi, al ŝi. La ricevanto de ago ricevas al: Donu al mi la libron. Vidu prepoziciojn.

#Ekzemplaj frazoj

• Mi amas vin.
• Ni parolis pri vi hieraŭ.
• Ŝi donis al li sian libron.
• Ŝi donis al li lian libron.
• Ili vizitis siajn gepatrojn.
• Li lavas sin ĉiumatene.
• La hundo ludas kun sia pilko.
• Ĉu tiu ombrelo estas via aŭ mia?
• Oni diras, ke la vintro estos malvarma.

#Oftaj demandoj

#Kiel oni ĝentile diras „vi” en Esperanto?

Per vi, por unu aŭ pluraj personoj, formale aŭ neformale. Por pli da ĝentileco aldonu titolon kiel sinjoro aŭ sinjorino.

#Kio estas la diferenco inter sia kaj lia?

Sia montras reen al la subjekto de la propozicio: Li legas sian libron – sian propran. Lia rilatas al alia persono: Li legas lian libron – la libron de alia viro.

#Ĉu Esperanto havas seksneŭtralan pronomon?

Ne oficiale. La neoficiala ri estas la plej vaste uzata solvo; tradicie oni uzis li kaj ĝi por personoj de nekonata sekso.

#Ĉu oni ankoraŭ uzas ci en Esperanto?

Preskaŭ neniam. Ĝi aperas nur en la vortaro de la Fundamento, kaj PMEG rekomendas ĉiam uzi vi.

#Kiel diri „la mia” aŭ „la via”?

Per poseda pronomo kun la: la mia, la via. Ĝi akordas kiel adjektivo: Viaj ŝuoj estas novaj, la miaj estas malnovaj.

#Fontoj

• Fundamento de Esperanto, regulo 5 (angle) – Akademio de Esperanto
• PMEG: Personaj pronomoj, Posedaj pronomoj, Dua persono (vi, ci), Tria persono (li, ŝi, ĝi, ri), Si en simplaj frazoj
• Esperanto grammar kaj Gender reform in Esperanto – angla Vikipedio