Historio de Esperanto: de 1887 ĝis hodiaŭ

Esperanto aperis la 26-an de Julio 1887 en Varsovio. Ĝin publikigis Ludoviko Lazaro Zamenhof, okulkuracisto el Bjalistoko, en mallonga ruslingva broŝuro, nuntempe nomata Unua Libro. Ene de du jardekoj la lingvo disvastiĝis tra Eŭropo kaj plu. La unua Universala Kongreso de Esperanto okazis en 1905, kaj la Universala Esperanto-Asocio (UEA) fondiĝis en 1908. La movado postvivis persekutadon en la nazia Germanio kaj en Sovetunio, ricevis subtenon de UNESKO en 1954 kaj 1985 kaj post 2000 trovis novan generacion en la interreto.

#Kiel komenciĝis Esperanto?

Zamenhof kreskis en Bjalistoko, urbo de poloj, rusoj, germanoj kaj judoj, kiuj ofte malfidis unu la alian. Li konvinkiĝis, ke neŭtrala kaj facila dua lingvo povus malpliigi tian malamikecon. Jam kiel gimnaziano en Varsovio li laboris pri lingvoprojekto, Lingwe uniwersala, kaj la 17-an de Decembro 1878 li prezentis ĝin al samlernejanoj dum festo.

Dum la sekvaj naŭ jaroj li reviziis kaj provis la lingvon, ĉefe tradukante literaturon. Pri la vivo malantaŭ la lingvo legu en la paĝo pri L. L. Zamenhof.

#Kio estis la Unua Libro?

La Unua Libro estis la unua lernolibro de Esperanto. La rusa cenzuristo permesis ĝian vendon la 14-an de Julio 1887 laŭ la julia kalendaro, uzata tiam en la Rusa Imperio – tio estas la 26-a de Julio 1887 laŭ nia kalendaro, hodiaŭ festata kiel Esperanto-Tago. La libron presis en Varsovio Chaim Kelter, kaj ĝin pagis la doto de la fianĉino de Zamenhof, Klara Silbernik.

La libro estis verkita en la rusa kaj subskribita per pseŭdonimo: Doktoro Esperanto, t.e. „doktoro, kiu esperas”. La legantoj baldaŭ komencis nomi la lingvon mem per tiu vorto; Zamenhof nomis ĝin Lingvo Internacia. Ankoraŭ en 1887 aperis la pola, germana kaj franca eldonoj, kaj en 1889 la angla traduko de Richard Geoghegan. La libro enhavis gramatikon de 16 reguloj – vidu la 16 regulojn.

#Kiel la lingvo disvastiĝis antaŭ 1905?

Komence malrapide, poste rapide. En 1888 Zamenhof publikigis la Duan Libron, kaj la klubo por mondlingvo en Nurenbergo, ĝis tiam dediĉita al la konkurenca lingvo Volapuko, transiris al Esperanto. La 1-an de Septembro 1889 en la sama urbo aperis la unua Esperanta gazeto, La Esperantisto.

En 1894 Zamenhof submetis al voĉdono de la legantoj de la gazeto aron da radikalaj reformoj; la legantoj ilin malakceptis. En 1895 La Esperantisto represis tradukon de teksto de Lev Tolstoj, kaj la rusaj cenzuristoj malpermesis la gazeton. Plej multaj abonantoj loĝis en Rusio, do la gazeto ĉesis; en Decembro 1895 ĝian lokon prenis nova gazeto, Lingvo Internacia, eldonata en Svedio.

Post 1900 Francio fariĝis la centro de la kresko, kun subteno de sciencistoj, instruistoj kaj eldonejoj kiel Hachette.

#Kio okazis dum la Unua Universala Kongreso en 1905?

En Aŭgusto 1905 kunvenis en Bulonjo-ĉe-Maro, Francio, 688 personoj el ĉirkaŭ 20 landoj por la unua Universala Kongreso de Esperanto. Ili spertis, ke eblas paroli, debati kaj okazigi tutan kongreson en Esperanto sen interpretistoj.

La kongreso akceptis la Bulonjan Deklaracion (Deklaracio pri la esenco de esperantismo). Ĝi faris la Fundamenton de Esperanto (1905) – la gramatikon, ekzercaron kaj bazan vortaron de Zamenhof – deviga bazo de la lingvo, kiun neniu rajtas ŝanĝi. Oni povas aldoni novajn vortojn kaj formojn, sed la kerno restas fiksa. Tiu stabileco estas unu kialo, kial Esperanto postvivis siajn rivalojn. La kongreso ankaŭ starigis Lingvan Komitaton, kiu en 1948 kunfandiĝis kun la tiama Akademio kaj fariĝis la nuna Akademio de Esperanto.

La grafikaĵo kalkulas la radikojn markitajn kiel oficialaj en la vortaro ReVo. La Akademio kalkulas „elementojn” – radikojn, afiksojn, vortetojn kaj la 11 finaĵojn – kaj atingas ĉirkaŭ 5 373; vidu oficialan Esperanton.

#Kiel la movado kreskis ĝis la Unua Mondmilito?

En Oktobro 1907 komitato de la Delegacio por la adopto de internacia helplingvo kunsidis en Parizo kaj subtenis reformitan Esperanton, nomatan Ido. Ĝia aŭtoro, kiu subskribis kiel „Ido”, estis en 1908 rivelita kiel Louis de Beaufront, ĝis tiam gvida esperantisto; pli postaj historiistoj vidas la projekton ĉefe kiel verkon de Louis Couturat. La disiĝo forprenis kelkajn gvidantojn, sed plej multaj parolantoj restis ĉe Esperanto.

La 28-an de Aprilo 1908 en Ĝenevo la juna svisa ĵurnalisto Hector Hodler, la franca instruisto Théophile Rousseau kaj aliaj fondis la Universalan Esperanto-Asocion (UEA). Du jarojn poste, en 1910, la Universala Kongreso unuafoje transiris la Atlantikon: ĝi okazis en Vaŝingtono. Inter 1907 kaj 1917 Zamenhof estis proponita 14 fojojn por la Nobel-premio pri paco; la unua propono venis de 12 membroj de la brita parlamento. La kongreso planita en Parizo por 1914 estis nuligita, kiam ekis la milito. Zamenhof mortis en Varsovio la 14-an de Aprilo 1917, dum la germana okupacio.

#Ĉu la Ligo de Nacioj pripensis Esperanton?

Jes. Ekde Decembro 1920 delegacioj, gviditaj de Irano, proponis, ke la Ligo de Nacioj rekomendu Esperanton. La franca delegito Gabriel Hanotaux kontraŭis jam ekde la unua propono en Decembro 1920, ĉar li vidis en la propono minacon por la pozicio de la franca kiel lingvo de diplomatio. La vicĝenerala sekretario de la Ligo, Nitobe Inazō, ĉeestis la Universalan Kongreson en Prago en 1921 kiel ĝia delegito kaj raportis favore.

Raporto de la Ligo, Esperanto kiel internacia helplingvo, atingis ĝian Trian Asembleon en 1922, kiu akceptis ĝin, sed transdonis la demandon pri lernejoj al komitato; tiu komitato rifuzis en 1923. Francio jam en Junio 1922 forigis Esperanton el siaj ŝtataj lernejoj: oni ordonis al la instruistoj ne propagandi ĝin, kaj lernejajn konstruaĵojn oni ne rajtis pruntedoni por Esperanto-kursoj. Tamen la 1920-aj jaroj estis kulmino: aperis novaj gazetoj, la kongreso de 1923 en Nurenbergo kunvenigis 4 963 partoprenantojn (rekordo ĝis 1987), en 1921 fondiĝis la laborista asocio SAT, kaj ekde 1927 oni festas la 15-an de Decembro kiel Tagon de la Esperanta Libro.

#Kial Esperanto estis persekutata?

Totalismaj reĝimoj rigardis internacian lingvon kiel minacon. La norma historio de tiu persekutado, verkita de Ulrich Lins, titoliĝas La danĝera lingvo.

• La nazia Germanio. Hitler atakis Esperanton en Mein Kampf kiel ilon de juda monda konspiro. Laboristaj Esperanto-grupoj estis malpermesitaj en 1933, kaj en Junio 1936 la politika polico dissolvis ĉiujn ceterajn Esperanto-organizaĵojn. Ĉiuj tri infanoj de Zamenhof estis murditaj en la Holokaŭsto: Adamo estis ekzekutita en Palmiry en Januaro 1940, Zofia kaj Lidja estis mortigitaj en Treblinko en 1942.
• Sovetunio. Esperanto estis komence tolerata kaj eĉ favorata, kaj en 1921 fondiĝis oficiale agnoskita sovetia esperantista unuiĝo. Dum la stalinaj purigoj ĝia gvidanto Ernest Drezen estis arestita en Aprilo 1937 kaj ekzekutita la 27-an de Oktobro 1937. Esperanta agado estis praktike neebla de 1937 ĝis 1956.

#Kion decidis UNESKO pri Esperanto?

La 10-an de Decembro 1954 la Ĝenerala Konferenco de UNESKO en Montevideo akceptis rezolucion IV.1.4.422–4224. Ĝi konstatis la rezultojn de Esperanto en internacia intelekta interŝanĝo kaj en proksimigo de la popoloj, kaj malfermis konsultajn rilatojn inter UNESKO kaj UEA.

En 1985, dum la konferenco en Sofio, UNESKO akceptis duan rezolucion. Ĝi gratulis la movadon pro ĝia proksimiĝanta centjara jubileo kaj invitis la membroŝtatojn festi ĝin kaj apogi instruadon pri la lingva problemo kaj pri Esperanto. La jarcenta kongreso en Varsovio en 1987 altiris 5 946 partoprenantojn, ankoraŭ la rekordon.

#Kiel Esperanto ŝanĝiĝis post 1945?

UEA translokigis sian centran oficejon al Roterdamo en 1955, kie ĝi restas ĝis hodiaŭ. Post 1956 Esperanto reviviĝis en Orienta Eŭropo kaj kreskis ekster Eŭropo – en Ĉinio, aliloke en Orienta Azio, en Latinameriko kaj poste en Afriko. En 1996 la 81-a Universala Kongreso en Prago akceptis la Manifeston de Prago, kiu enhavas sep principojn de la movado, ekzemple demokration, lingvajn rajtojn kaj lingvan diversecon. En tiu periodo formiĝis la hodiaŭaj organizoj.

#Kiel la interreto ŝanĝis Esperanton?

La interreto taŭgis por disa komunumo. Gravaj mejloŝtonoj:

• 2001 – fondiĝis la Esperanta Vikipedio (Vikipedio); en Oktobro 2026 ĝi havis ĉirkaŭ 390 000 artikolojn.
• 21-a de Decembro 2002 – ekfunkciis la senpaga lernretejo lernu!.
• 22-a de Februaro 2012 – Google Translate aldonis Esperanton kiel sian 64-an lingvon.
• 28-a de Majo 2015 – Duolingo lanĉis kurson de Esperanto por angleparolantoj; ĝis Marto 2020 entute 2,8 milionoj da homoj komencis ĝiajn Esperantajn kursojn.
• 2017 – la aplikaĵo Amikumu komencis kunligi esperantistojn proksime unu de la alia.

Tiuj iloj altiris multe pli da lernantoj ol ĉiu pli frua kampanjo, kvankam plej multaj ĉesas frue. Vidu kiom da homoj parolas Esperanton.

#Kio okazas kun Esperanto nun?

En 2014 Pollando enskribis „la Esperantan lingvon kiel portanton de Esperanta kulturo” en sian nacian liston de nemateria kultura heredaĵo, kaj en 2026 Aŭstrio enskribis la Esperanto-kulturon en sian propran nacian inventaron. En Majo 2023 la historia biblioteko de UEA estis transdonita al la Nacia Biblioteko de Pollando.

La Universala Kongreso unuafoje atingis Afrikon en 2024, en Aruŝo, Tanzanio. La 110-a kongreso okazis en Brno en 2025, la 111-a en Graz, Aŭstrio, de la 1-a ĝis la 8-a de Aŭgusto 2026. UEA anoncis Melburnon, Aŭstralio, por 2027.

#Kronologio de Esperanto

#Kie legi pli pri la historio

Por esperantistoj, kiuj volas foliumi la fontojn mem, estas pluraj klasikaj verkoj en Esperanto: Historio de la lingvo Esperanto de Edmond Privat (1923 kaj 1927), Esperanto en perspektivo de Ivo Lapenna, Ulrich Lins kaj Tazio Carlevaro (1974) kaj la jam menciita La danĝera lingvo de Lins. Rapidan superrigardon donas la artikolo Historio de Esperanto en Vikipedio.

#Oftaj demandoj

#Kiam estis kreita Esperanto?

Zamenhof laboris pri ĝi ekde la 1870-aj jaroj kaj publikigis ĝin la 26-an de Julio 1887 en Varsovio. Tiun daton oni festas kiel Esperanto-Tagon.

#Kial Zamenhof kreis Esperanton?

Li volis neŭtralan, facilan duan lingvon, kiu permesus al homoj el malsamaj nacioj komuniki egalrajte. Li kreskis en plurlingva Bjalistoko, kie li vidis, ke lingvaj baroj nutras malfidon inter komunumoj.

#Ĉu Esperanto iam estis malpermesita?

Jes. La nazia Germanio dissolvis ĉiujn Esperanto-organizaĵojn en 1936, kaj en Sovetunio Esperanta agado estis subpremata de 1937 ĝis 1956, kun ekzekutado de gvidaj esperantistoj. Jam en 1895 la Rusa Imperio malpermesis la unuan Esperantan gazeton.

#Ĉu la Ligo de Nacioj akceptis Esperanton?

Ne. Propono komence de la 1920-aj jaroj havis larĝan subtenon, sed Francio baris ĝin, kaj la raporto de la Ligo en 1922 ne kondukis al rekomendo por lernejoj.

#Ĉu UNESKO agnoskas Esperanton?

UNESKO akceptis Esperanto-favorajn rezoluciojn en 1954 kaj 1985, kaj la Universala Esperanto-Asocio havas konsultajn rilatojn kun UNESKO ekde 1954. Esperanto ne estas oficiala lingvo de Unuiĝintaj Nacioj.

#Fontoj

• Vikipedio, Unua Libro, Historio de Esperanto, La Esperantisto kaj Bulonja Deklaracio; Wikipedia (angle), Unua Libro, History of Esperanto kaj Declaration of Boulogne
• Universala Esperanto-Asocio, listo de Universalaj Kongresoj
• Vikipedio, 1-a Universala Kongreso de Esperanto kaj Manifesto de Prago
• Nobel-premio, arkivo de proponoj: Lazarus Ludwig Zamenhof
• Rezolucioj de UNESKO de 1954 kaj 1985, teksto kompilita de ILEI; UNESCO Records of the General Conference, 1985
• Léon Bérard, cirkulero de Junio 1922 pri Esperanto en francaj lernejoj, represita en Les Langues modernes, Julio 1922 (skanaĵo ĉe Espéranto-France)
• Wikipedia (germane), Deutscher Esperanto-Bund (nazia periodo); Wikipedia (angle), Ernest Drezen
• Ulrich Lins, La danĝera lingvo (Bleicher, 1988); angla eldono Dangerous Language (Palgrave Macmillan, 2016–17)
• Narodowy Instytut Dziedzictwa, Język esperanto jako nośnik kultury esperanckiej (2014); Aŭstria UNESKO-komisiono, Esperanto culture in Austria (2026)
• Google Translate Blog, 22-a de Februaro 2012