Esperanto zamirleri: mi, vi, li, ŝi, si ve diğerleri

Esperanto’nun kişi zamirleri şunlardır: mi – “ben”, vi – “sen, siz”, li – “o (erkek)”, ŝi – “o (kadın)”, ĝi – “o (nesne, hayvan)”, ni – “biz”, ili – “onlar”, oni – “insanlar, birisi” ve dönüşlü si. Nesne için -n (min – “beni”), iyelik için -a (mia – “benim”) ekleyin. Öğrenmeniz gereken başka biçim yoktur.

Bu dokuz zamir 16 kuralın 5. kuralında sayılır. Onuncusu olan ci yalnızca Fundamento’nun sözlüğünde bulunur ve neredeyse hiç kullanılmaz.

#Tüm kişi zamirleri

mi + -n = min

Zamir	Türkçe	Nesne (-n)	İyelik (-a)
mi	ben	min – beni	mia – benim
vi	sen, siz (tek ya da çok kişi)	vin – seni, sizi	via – senin, sizin
li	o (erkek)	lin – onu	lia – onun (erkeğin)
ŝi	o (kadın)	ŝin – onu	ŝia – onun (kadının)
ĝi	o (nesne, hayvan)	ĝin – onu	ĝia – onun (nesnenin, hayvanın)
ni	biz	nin – bizi	nia – bizim
ili	onlar	ilin – onları	ilia – onların
oni	insanlar, birisi	onin – birini (nadir)	onia – birinin (nadir)
si	(dönüşlü)	sin – kendini	sia – kendi (kendisinin)

• vi tekil de çoğul da, resmî de samimi de olur. Tek kelime “sen”i, “siz”i (çoğul) ve saygılı “siz”i karşılar; Türkçedeki sen/siz ayrımı yoktur.
• ĝi nesneler, hayvanlar ve küçük bebekler içindir.
• ili cinsiyetten bağımsız her insan ya da şey grubu içindir.
• oni genel olarak insanlar demektir: Oni diras, ke… – “Deniyor ki…”. Çoğu zaman Türkçedeki edilgen çatıya denk gelir: Oni parolas Esperanton tie. – “Orada Esperanto konuşuluyor.” Onin ve onia düzenlidir ama nadiren gerekir.

Nesne biçimi belirtme durumu kurallarını izler: Ŝi amas lin. – “O onu seviyor.” Ĉu vi vidis min? – “Beni gördünüz mü?”

Türkçe konuşanlar için iki fark vardır. Birincisi, Türkçede özne zamiri çoğu zaman düşer (“geliyorum”), Esperanto’da ise zamir zorunludur: Mi venas. İkincisi, Türkçedeki cinsiyetsiz “o” zamirinin karşılığı Esperanto’da üçtür: kişi erkekse li, kadınsa ŝi, nesne ya da hayvansa ĝi seçilir.

#İyelik biçimleri sıfat gibi uyum sağlar

İyelik biçimleri sıfattır; bu yüzden isimlerinden -j ve -n alırlar:

İyelik biçimi ismi zaten belirli kıldığı için isimden önce asla la ile birleştirilmez: mia libro, la mia libro değil. Tek başına la mia “benimki” anlamına gelir: Tiu ĉambro estas la mia. – “O oda benimki.” Bkz. tanımlık.

Türkçede iyelik, ismin sonuna getirilen bir ektir (kitap·ım, kitap·lar·ım). Esperanto’da ise ayrı bir sıfattır ve isimle birlikte çoğul alır: miaj libroj.

#Si, sin, sia: dönüşlü zamir

Si, kendi cümlesinin öznesine geri işaret eder ve yalnızca bu özne üçüncü kişi olduğunda kullanılır: li, ŝi, ĝi, ili, oni ya da bir isim.

İki kural çoğu hatayı önler:

1. Yalnızca üçüncü kişi. mi, vi, ni için kendi biçimleri kullanılır: Mi lavas min. – “Kendimi yıkıyorum.” Ni amas nian urbon. – “Şehrimizi seviyoruz.”
2. Asla öznenin içinde. Anna kaj ŝia fratino venis. – “Anna ve kız kardeşi geldi.” Burada sia yanlış olur, çünkü öbek öznenin kendisidir. Kun ile doğru olur: Anna kun sia fratino venis. – “Anna kız kardeşiyle geldi.”

Türkçede aynı ayrımı “kendi” ile “onun” yapar (“kendi annesini” – “onun annesini”); Esperanto’da bunu si/sia ile ŝi/ŝia karşılar. Fark şudur: Türkçedeki “kendi” her kişide kullanılabilir (“benim kendi evim”), Esperanto’da si ise yalnızca üçüncü kişide kullanılır.

#Ci: eski “sen”

Fundamento’nun sözlüğünde samimi, tekil bir “sen” olan ci bulunur, ama 16 kural ondan söz etmez. PMEG, ci’nin pratikte hiçbir zaman gerçekten kullanılmadığını ve birçok konuşurun onu anlamayacağını belirtir. Olağan Esperanto her zaman vi kullanır. Türkçedeki sen/siz ayrımına benzetebilirsiniz: ci “sen”e denk gelirdi, ama Esperanto’da “sen” demek için de vi kullanılır.

#Ri ve cinsiyetsiz zamirler

Esperanto’da cinsiyeti bilinmeyen ya da belirtilmeyen tek bir kişi için resmî bir zamir yoktur. Geleneksel olarak li kullanılırdı; bu giderek daha çok cinsiyetçi bulunuyor. Zamenhof, cinsiyeti bilinmeyen kişiler için ĝi’ye de izin verdi, ama PMEG yetişkinler için kullanmanın nesneleştirici duyulabileceği konusunda uyarır.

Resmî olmayan ri zamiri (rin, ria), cinsiyeti ne olursa olsun tek bir kişi için “o (erkek ya da kadın)” anlamına gelir; işlev bakımından Türkçedeki cinsiyetsiz “o”ya benzer. PMEG onu resmî olmayan diye işaretler ve özellikle genç konuşurlar arasında oldukça yaygınlaştığını belirtir. İngilizce Wikipedia’ya göre 2019 itibarıyla en popüler cinsiyetsiz zamir önerisiydi; Akademio de Esperanto onu benimsemedi.

• Mia amiko diris, ke ri venos. – “Arkadaşım geleceğini söyledi.”

#Edatlardan sonra zamirler

Edattan sonra zamirler temel biçimlerinde kalır: kun mi – “benimle”, por vi – “sizin için”, al ŝi – “ona (kadına)”. Bir eylemin alıcısı al alır: Donu al mi la libron. – “Bana kitabı verin.” Bkz. edatlar. Türkçedeki “bana, sana, ona” (yönelme durumu) al mi, al vi, al li ile karşılanır.

#Cümlelerde örnekler

• Mi amas vin. – “Seni seviyorum.”
• Ni parolis pri vi hieraŭ. – “Dün senin hakkında konuştuk.”
• Ŝi donis al li sian libron. – “Kadın erkeğe kendi kitabını verdi.”
• Ŝi donis al li lian libron. – “Kadın erkeğe onun kitabını verdi.”
• Ili vizitis siajn gepatrojn. – “Kendi anne babalarını ziyaret ettiler.”
• Li lavas sin ĉiumatene. – “O her sabah yıkanır.”
• La hundo ludas kun sia pilko. – “Köpek kendi topuyla oynuyor.”
• Ĉu tiu ombrelo estas via aŭ mia? – “Şu şemsiye senin mi, benim mi?”
• Oni diras, ke la vintro estos malvarma. – “Kışın soğuk geçeceği söyleniyor.”

#Sık sorulan sorular

#Esperanto’da resmî “siz” nasıl denir?

Tek kişi için de çok kişi için de, resmî ya da samimi, vi kullanın. Ek nezaket için sinjoro – “bay” ya da sinjorino – “bayan” gibi bir unvan ekleyin.

#Sia ile lia arasındaki fark nedir?

Sia cümlenin öznesine geri gönderir: Li legas sian libron – “O, kendi kitabını okuyor”. Lia başka birinin olduğunu gösterir: Li legas lian libron – “O, onun (başka bir adamın) kitabını okuyor”.

#Esperanto’da cinsiyetsiz bir zamir var mı?

Resmî olarak yok. Resmî olmayan ri en yaygın seçenektir; cinsiyeti bilinmeyen kişiler için geleneksel olarak li ve ĝi kullanılırdı.

#Esperanto’da ci hâlâ kullanılıyor mu?

Neredeyse hiç. Yalnızca Fundamento’nun sözlüğünde geçer ve PMEG her zaman vi kullanmayı önerir.

#“Benimki” ya da “seninki” nasıl denir?

İyelik biçimini la ile kullanın: la mia – “benimki”, la via – “seninki, sizinki”. Sıfat gibi uyum sağlar: Viaj ŝuoj estas novaj, la miaj estas malnovaj. – “Ayakkabılarınız yeni, benimkiler eski.”

#Kaynaklar

• Fundamento de Esperanto, 5. kural (İngilizce) – Akademio de Esperanto
• PMEG: Personaj pronomoj, Posedaj pronomoj, Dua persono (vi, ci), Tria persono (li, ŝi, ĝi, ri), Si en simplaj frazoj
• Esperanto grammar ve Gender reform in Esperanto – Wikipedia (İngilizce)