Öğren
Esperanto alfabesi ve telaffuzu: 28 harf ve vurgu kuralı
Bir harf, bir ses, vurgu sondan bir önceki hecede – bu sayfadan sonra her Esperanto kelimesini yüksek sesle okuyabilirsiniz.
Esperanto alfabesi 28 harften oluşur: 5 ünlü (a, e, i, o, u) ve 23 ünsüz. Her harfin tek bir temel sesi vardır, her harf okunur ve sessiz harf yoktur. Altı harf işaret taşır – ĉ, ĝ, ĥ, ĵ, ŝ, ŭ – q, w, x ve y harfleri ise alfabede yer almaz. Türkçe konuşanlar için bu iyi haberdir: bu altı harften dördü Türkçedeki ç, c, ş ve j seslerine karşılık gelir.
28 harfin tümü
Harflerin adları basit bir kalıba uyar: ünlü kendi sesiyle adlandırılır, ünsüz -o alır (bo, co, ĉo). Türkçe karşılıklar yaklaşıktır; IPA sütunu standart başvuru dil bilgisi olan PMEG’i izler.
| Harf | Adı | IPA | Türkçedeki karşılığı | Örnek |
|---|---|---|---|---|
| A a | a | [a] | “anne”deki a | akvo – “su” |
| B b | bo | [b] | “bal”daki b | bona – “iyi” |
| C c | co | [ts] | “tsunami”deki ts – hiçbir zaman Türkçedeki c, k ya da s değil | paco – “barış” |
| Ĉ ĉ | ĉo | [tʃ] | Türkçedeki ç, “çay”daki gibi | ĉokolado – “çikolata” |
| D d | do | [d] | “dede”deki d | domo – “ev” |
| E e | e | [e] | “ev”deki e – hiçbir zaman “ey” gibi çift sesli değil | eta – “ufak” |
| F f | fo | [f] | “fil”deki f | familio – “aile” |
| G g | go | [ɡ] | “gaz”daki g – her zaman sert | granda – “büyük” |
| Ĝ ĝ | ĝo | [dʒ] | Türkçedeki c, “cam”daki gibi | ĝardeno – “bahçe” |
| H h | ho | [h] | “hava”daki h | hundo – “köpek” |
| Ĥ ĥ | ĥo | [x] | Türkçede ayrı bir harfi yok; Almanca “Bach”taki ch gibi | ĥoro – “koro” |
| I i | i | [i] | “iki”deki i – Türkçedeki ı değil | infano – “çocuk” |
| J j | jo | [j] | Türkçedeki y, “yaz”daki gibi | jes – “evet” |
| Ĵ ĵ | ĵo | [ʒ] | Türkçedeki j, “jüri”deki gibi | ĵurnalo – “gazete” |
| K k | ko | [k] | “kaş”taki k | kato – “kedi” |
| L l | lo | [l] | “lamba”daki l | lingvo – “dil” |
| M m | mo | [m] | “masa”daki m | mano – “el” |
| N n | no | [n] | “nar”daki n | nokto – “gece” |
| O o | o | [o] | “on”daki o – hiçbir zaman çift sesli değil | ovo – “yumurta” |
| P p | po | [p] | “para”daki p | pano – “ekmek” |
| R r | ro | [r] | Türkçedeki r, dil ucuyla çıkan çarpmalı r | rozo – “gül” |
| S s | so | [s] | “su”daki s – hiçbir zaman z değil | suno – “güneş” |
| Ŝ ŝ | ŝo | [ʃ] | Türkçedeki ş, “şeker”deki gibi | ŝipo – “gemi” |
| T t | to | [t] | “tava”daki t | tago – “gün” |
| U u | u | [u] | “uzun”daki u – Türkçedeki ü değil | urbo – “şehir” |
| Ŭ ŭ | ŭo | [w] | İngilizce “cow”, “how” kelimelerindeki w; ünlüden sonra gelen kısa, hecesiz bir u | aŭto – “araba” |
| V v | vo | [v] | “vapur”daki v | vivo – “hayat” |
| Z z | zo | [z] | “zil”deki z | zebro – “zebra” |
1905 tarihli Fundamento de Esperanto, e için “make”, o için “not” gibi İngilizce örnek kelimeler verir. Çoğu çağdaş aksanda bunlar çift ünlü ya da başka ünlülerdir. Hedefiniz, İspanyolcadaki ya da İtalyancadaki gibi kaymasız, sabit ünlülerdir; Türkçe konuşanlar bunu zaten yapar, çünkü Türkçedeki a, e, i, o, u da sabittir. Bir ünlünün uzun ya da kısa olması önemli değildir (PMEG).
Vurgu nereye düşer?
Vurgu her zaman kelimenin sondan bir önceki ünlüsüne düşer. j ve ŭ harfleri ünlü değildir, bu yüzden sayılmaz.
ĉiutage “her gün” kelimesinde i ve u ayrı birer hecedir, bu yüzden vurgu ta’ya düşer. Eŭropo “Avrupa” ve kiuj “hangileri (çoğul)” kelimelerinde eŭ ve uj ikilileri birer hecedir.
| Kelime | Heceler | Anlamı |
|---|---|---|
| saluton | sa-LU-ton | “merhaba” |
| familio | fa-mi-LI-o | “aile” |
| radio | ra-DI-o | “radyo” |
| ankaŭ | AN-kaŭ | “de, da; dahi” |
| hodiaŭ | ho-DI-aŭ | “bugün” |
| Esperanto | es-pe-RAN-to | “Esperanto” |
Başka bir ünlünün yanındaki her i ve u tam bir hecedir; bu yüzden fa-mi-LI-o denir, “fa-mil-yo” değil. Şiirde ya da şarkılarda isim eki -o düşürülüp yerine kesme işareti konduğunda vurgu olduğu yerde kalır: famili' “fa-mi-LI” diye söylenir.
Ünlü ikilileri (çift ünlüler)
Altı birleşim, bir ünlüyü j ya da ŭ ile tek bir hecede birleştirir. PMEG bunları ünlü artı yarı ünlü olarak tanımlar; ders kitapları çoğu zaman çift ünlü der.
| İkili | Okunuşu | Örnek |
|---|---|---|
| aj | “kaynak”taki ay gibi | kaj – “ve” |
| ej | “deyim”deki ey gibi | plej – “en (çok)” |
| oj | “boy”daki oy gibi | hundoj – “köpekler” |
| uj | “duy”daki uy gibi | kiuj – “hangileri (çoğul)” |
| aŭ | a + kısa u, İngilizce “how”daki ow gibi | aŭto – “araba” |
| eŭ | e + kısa u; Türkçede karşılığı yok | Eŭropo – “Avrupa” |
Sıradan kelimelerde ŭ hemen her zaman a ya da e’den sonra gelir; Esperanto Akademisi 2023’te yeni kelimelerde de bunun böyle sürmesini önerdi. İngilizcede ünsüzden sonra w sesi olan yerlerde Esperanto v kullanır: akvo “su”, kvin “beş” – hiçbir zaman “akwo” değil.
Esperanto’daki r sesi
PMEG, İspanyolcadaki ya da İtalyancadaki gibi dişlerin arkasında dil ucuyla çıkan titrek (ya da çarpmalı) bir r önerir. Bazı Fransız ya da Alman aksanlarındaki gibi küçük dilde çıkan titrek r de aynı ölçüde doğrudur. Uygulamada konuşurlar başka r seslerini de kullanır ve anlaşılırlar. İki şey önemlidir: r’yi l’den ayırın (revi “düş görmek” ile levi “kaldırmak”) ve bir ünlüden sonra düşürmeyin (parko “park”, pako “paket” gibi duyulmamalıdır). Türkçedeki r de dil ucuyla çıkan bir çarpmalı ses olduğu için bu size tanıdık gelir.
ĉ, ĝ, ŝ olmadan yazmak: h sistemi ve x sistemi
İşaretli harfleri yazamıyorsanız iki yedek yazım vardır. H sistemi doğrudan Fundamento’dan gelir: ch, gh, hh, jh, sh yazılır, ŭ yerine de düz u. Belirsiz olabilir: flughaveno “havalimanı”, flug-haven-o diye okunur, fluĝaveno diye değil. X sistemi Esperanto harfi olmayan x’i ekler: cx, gx, hx, jx, sx, ux. Resmî değildir ama belirsizlik yaratmaz ve internette yaygındır. Esperanto Akademisi 2007’de yedek yazımları teknik gereksinimler için kabul etti. H sisteminde ch ve sh Türkçedeki ç ve ş gibi okunur (ĉ, ŝ), gh ise ĝ, yani Türkçedeki c sesidir.
Türkçe konuşanlar için ipuçları
Türkçe alfabe 29 harftir ve ç, ş gibi tek harflerle yazılan sesleri vardır; Esperanto da aynı yolu izler. Çoğu harf Türkçedeki gibi okunur. Dikkat edilecek yerler şunlardır:
- ĉ, ĝ, ŝ, ĵ = ç, c, ş, j. ĝ Türkçedeki “yumuşak g” (ğ) değil, c sesidir: ĝis “cis”, ĝardeno “cardeno”. İşaretler de farklıdır: ç ve ş harflerinin altında sedil (çengel), Esperanto’daki ĉ, ĝ, ŝ, ĵ, ĥ harflerinin üstünde ise şapka (circumflex; Türkçede â, î, û harflerindeki “düzeltme işareti” ile aynı biçimdedir) vardır; ŭ’nun üstündeki yay biçimli işaret (breve) ise ğ’deki gibidir. Bunlar Unicode’da farklı karakterlerdir: ç (U+00E7) ile ĉ (U+0109) birbirinin yerine geçmez. Örnek: ĉiuĵaŭde “her perşembe”, “çi-u-JAU-de” diye okunur ve tek kelimede üç özel harf içerir.
- c ve j tuzaktır. Esperanto’daki c “ts” sesini verir: centro “merkez”, “TSEN-tro” diye okunur; Türkçedeki c sesi için ĝ yazılır. Esperanto’daki j “y” sesini verir: jes “evet” kelimesi “yes”, jaro “yıl” kelimesi “YA-ro” gibi okunur; Türkçedeki j sesi için ĵ yazılır.
- Vurgu başka yerde. Türkçede vurgu çoğu kelimede son hecededir (yer adlarında, yabancı kökenli kelimelerde, bazı eklerde ve bazı zarflarda istisnalar vardır). Esperanto’da her zaman sondan bir önceki ünlüdedir: es-pe-RAN-to, “es-pe-ran-TO” değil; sa-LU-ton, “sa-lu-TON” değil.
- Ünlü uyumu yok. Türkçede ekler ünlü uyumuna göre değişir (ev-de, okul-da; ev-ler, okul-lar). Esperanto’da ekler her zaman aynı kalır: en la domo, en la lernejo; domoj, lernejoj.
- ı, ö, ü ve ğ yok. i her zaman “iki”deki i’dir, ı değil; u her zaman “uzun”daki u’dur, ü değil. Esperanto’da ö, ü ve ğ harfleri bulunmaz.
- Başka bir ünlünün yanındaki i ayrı bir hecedir. Türkçede “radyo” (rad-yo) ve “familya” (fa-mil-ya) gibi kelimelerde bu ses y ile yazılır ve önceki heceye bağlanır; Esperanto’da ise radio ra-DI-o, familio fa-mi-LI-o kelimelerindeki i kendi hecesini taşır.
- k ve g her ünlünün yanında aynıdır. Türkçede k ve g, e, i, ö, ü gibi ince ünlülerin yanında damağa doğru kayar (“kedi”, “gemi”) ve bu, yazıda gösterilmez. Esperanto’da bu gerekmez: k ve g her ünlünün yanında aynı sert sesi korur.
- h ve ĥ iki ayrı harftir. H Türkçedeki h gibi hafif bir soluktur; ĥ Almanca “Bach”taki ch gibi sert bir sestir. Ĥ en seyrek harftir ve onunla yazılan birçok kelimenin k’li biçimi de vardır: ĥemio = kemio “kimya”.
Sonraki adım: ilk duyacağınız kelimeleri Temel Esperanto ifadeleri sayfasında öğrenin.
Sık sorulan sorular
Esperanto alfabesinde kaç harf var?
28 harf var: q, w, x ve y olmadan Latin alfabesi, artı işaretli altı harf: ĉ, ĝ, ĥ, ĵ, ŝ ve ŭ.
Esperanto yazıldığı gibi mi okunur?
Evet. Her harf tek bir sesi gösterir ve her harf okunur. 28 harfi ve vurgu kuralını bildiğinizde her kelimeyi yüksek sesle okuyabilirsiniz.
Esperanto harfleri Türkçedeki gibi mi okunur?
Çoğunlukla evet: b, d, f, g, h, k, l, m, n, p, r, s, t, v, z ve beş ünlü Türkçedeki gibi okunur; ĉ ç, ĝ c, ŝ ş ve ĵ j gibi. Farklı olanlar: c “ts”, j “y”, ĥ Türkçede olmayan sert bir h ve ŭ kısa bir u. Vurgu da farklıdır: Esperanto’da sondan bir önceki hecededir.
Esperanto kelimelerinde vurgu nerededir?
Her zaman sondan bir önceki ünlüde: ta-BLO yanlış, TA-blo “masa” doğrudur. j ve ŭ harfleri ünlü sayılmaz.
Esperanto neden ĉ ve ŝ gibi harfler kullanır?
Her sesin tam olarak bir harfe ihtiyacı vardır. İngilizcedeki ch ya da sh gibi ikililer yerine Esperanto işaretli tek bir harf kullanır, böylece yazım hiçbir zaman belirsiz olmaz. Türkçe de aynı yolu izler: ç ve ş tek harflerdir.
ĉ, ĝ ve ŝ nasıl yazılır?
Telefonda klavyenize Esperanto’yu ekleyin (Gboard hem Android’de hem iPhone’da destekler) ve bir harfe uzun basın, örneğin ĉ için c. Bilgisayarda bir Esperanto klavye düzeni yükleyin ya da x sistemiyle yazın (cx, gx, sx); sözlük aramamız ve kurs alıştırmalarımız yazarken bunu çevirir. Türkçe klavyedeki ç, ş ve ğ tuşları bunların yerine geçmez: ç ile ĉ farklı karakterlerdir.
Kaynaklar
- PMEG: Literoj (alfabe ve harf adları)
- PMEG: Bazaj elparolaj reguloj (telaffuz, vurgu, r, ĥ)
- Fundamento de Esperanto – İngilizce dil bilgisi (1905)
- Akademio de Esperanto: Pri apartaj teknikaj bezonoj (2007)
- Akademio de Esperanto: Deklaro pri la Esperanta litero ŭ (2023)
- Vikipedio: X-sistemo
- Wikipedia (İngilizce), Turkish alphabet (29 harf) ve Turkish phonology (k ve g’nin ince ünlülerin yanında damaklaşması, kelime vurgusu ve istisnaları); Esperanto phonology
Esperantopedia işinize yaradıysa ona destek olabilirsiniz.