Esperanto isimler ve sıfatlar: -o, -a ve çoğul -j

Her Esperanto ismi -o ile, her sıfat -a ile biter. İkisi de çoğul için -j, nesne için -n alır ve sıfat her zaman ismine uyar: bona kato, bonaj katoj, bonan katon, bonajn katojn – “iyi kedi(ler)”. Dil bilgisel cinsiyet ve düzensiz çoğul yoktur.

#İsimler: -o eki

İsim, -o ile biten her kelimedir: domo – “ev”, amiko – “arkadaş”, kuro – “koşu”. Dil bilgisel ek kelime türünü gösterir, bu yüzden tek bir kökten birkaç kelime türer: bela – “güzel”, bele – “güzelce”, belo – “güzellik”. Esperanto’nun kelime türetmesi bunun üzerine kuruludur.

beloisim

-obeloisim-abelasıfat-ebelezarf-ibelimastar

İsimlerin dil bilgisel cinsiyeti yoktur, tıpkı Türkçede olduğu gibi. Kişi bildiren kelimelerin çoğu, örneğin amiko – “arkadaş” ya da instruisto – “öğretmen”, cinsiyet belirtmez. Birkaç kök anlamca erkektir ve dişil biçimi -in- son eki yapar: patro – “baba”, patrino – “anne”. Türkçede “baba” ile “anne” ayrı kelimelerdir; Esperanto’da ikisi de aynı kökten türer. Bkz. son ekler.

#Çoğul: -j

-o ya da -a ekinin ardından -j ekleyin: domo → domoj – “evler”, bela → belaj. -oj eki Türkçedeki “oy” gibi, -aj ise “ay” gibi okunur.

Birden büyük her sayıdan sonra isim çoğuldur: du katoj – “iki kedi”, tri grandaj domoj – “üç büyük ev”. Türkçede sayıdan sonra isim tekil kalır (“iki kedi”); bu alışkanlığı Esperanto’ya aktarmayın. Unu – “bir” ile isim tekil kalır: unu tago – “bir gün”.

#Uyum: sıfat ismine uyar

Sıfat, tanımladığı ismin aldığı -j ve -n ekini aynen alır. Bütün örüntü şudur:

• La bonaj katoj dormas. – “İyi kediler uyuyor.”
• Mi vidas bonajn katojn. – “İyi kediler görüyorum.”

Sıra hiç değişmez: dil bilgisel ek, sonra -j, sonra -n. Yani katojn, asla katonj. Çoğul nesne eki -ojn “oynamak”taki “oyn” gibi okunur. -n ekinin ne zaman eklendiği belirtme durumu sayfasında anlatılır.

Türkçede sıfat isimle uyuşmaz: “büyük ev”, “büyük evler”, “büyük evleri”. Esperanto’da ise sıfat, çoğul ve nesne eklerini isimle birlikte taşır: granda domo, grandaj domoj, grandajn domojn.

Sıfat gibi çalışan kelimeler de aynı şekilde uyar. Buna mia – “benim” gibi iyelik sıfatları ve tiu – “şu, o” gibi korelatifler dâhildir: miajn amikojn – “arkadaşlarımı” (nesne olarak), tiujn librojn – “şu kitapları” (nesne olarak). Bkz. zamirler ve korelatifler.

#Sıfatın yeri

Sıfat genellikle isimden önce gelir – Türkçedeki gibi –, ama isimden sonra gelmesi de doğrudur: bela domo ya da domo bela – “güzel bir ev”. Ekler, kelime sırası değişse bile sıfatın hangi isme ait olduğunu gösterir.

#Esti’den sonra sıfatlar

Esti – “olmak”, iĝi – “hâline gelmek” ve ŝajni – “gibi görünmek” fiillerinden sonra sıfat sayıda uyar ama asla -n almaz:

• La katoj estas bonaj. – “Kediler iyi.”
• La domo ŝajnas malnova. – “Ev eski görünüyor.”

Kaj – “ve” ile bağlanmış iki tekil ismi tanımlayan tek bir sıfat çoğul olur: La tablo kaj la seĝo estas novaj. – “Masa ve sandalye yeni.” Türkçede “Kediler iyi(dir)” cümlesinde “-dir” çoğu zaman düşer; Esperanto’da estas eksik olmaz.

#Karşılaştırma: pli, plej, ol

Esperanto’da karşılaştırma ekleri ve “iyi – daha iyi – en iyi” gibi düzensiz biçimler yoktur. İşi küçük kelimeler görür:

Bona düzenli kalır: pli bona – “daha iyi”, la plej bona – “en iyi”. Aynı kelimeler zarfları da karşılaştırır: pli rapide – “daha hızlı”. Türkçedeki “daha” ve “en” de ayrı kelimelerdir, tıpkı pli ve plej gibi. Fark, karşılaştırılan şeyin yerindedir: Türkçede başa gelir (“kardan daha beyaz”), Esperanto’da ol ile sona gelir.

Ol ve kiel’den sonra kelime, tam cümlede alacağı rolü korur:

• Mi amas vin pli ol li. – “Sizi, onun sizi sevdiğinden daha çok seviyorum.”
• Mi amas vin pli ol lin. – “Sizi onu sevdiğimden daha çok seviyorum.”

Türkçedeki “ondan daha çok” iki anlama gelebilir; Esperanto li ve lin ile bunları ayırır.

“Çok” ve “fazla” için tre ve tro kullanılır: tre granda – “çok büyük”, tro granda – “fazla büyük”. -eg- ve -et- son ekleri gücü kelimenin içinde değiştirir: granda → grandega – “kocaman”, domo → dometo – “küçük ev”.

#Sık yapılan hatalar

#Sık sorulan sorular

#Esperanto’da sıfatlar isimlerle uyuşur mu?

Evet; sayıda ve durumda. İsim -j ya da -n alıyorsa, onu tanımlayan her sıfat da alır: grandajn domojn – “büyük evleri” (nesne olarak). Dil bilgisel cinsiyet olmadığı için cinsiyet uyumu yoktur. Türkçede sıfat isimle uyuşmadığı için bu kuralı unutmak kolaydır.

#Esperanto’da çoğul nasıl yapılır?

İsme ve onu tanımlayan sıfatlara -j ekleyin: nova libro → novaj libroj – “yeni kitaplar”. İstisna yoktur. Türkçedeki -lar/-ler ikilisi gibi bir ünlü uyumu da yoktur; ek her zaman aynıdır: -j.

#Esperanto’da “daha iyi” ve “en iyi” nasıl denir?

Pli bona “daha iyi”, la plej bona ise “en iyi” demektir. Zarflar için: pli bone – “daha iyi”, plej bone – “en iyi”.

#Sıfat isimden sonra gelebilir mi?

Evet. Domo bela ve bela domo ikisi de doğrudur; ekler hangi kelimelerin birbirine ait olduğunu gösterir.

#Kaynaklar

• Fundamento de Esperanto, 2. ve 3. kurallar (İngilizce) – Akademio de Esperanto
• Seksa signifo de O-vortoj – PMEG
• A-vortoj: bazaj reguloj – PMEG
• Nombro: bazaj reguloj ve Nombro ĉe A-vortoj – PMEG
• N-finaĵo: bazaj reguloj – PMEG
• Kiel kaj ol: uzado ve kun rolmontriloj – PMEG
• Esperanto grammar – Wikipedia (İngilizce)
• Turkish grammar – Wikipedia (İngilizce): cinsiyetin olmaması, sayıdan sonra tekil isim, karşılaştırma