Słowa tabelowe w esperanto: tabela wszystkich 45

Słowa tabelowe (korelatywy) to 45 podstawowych słów pytających i odpowiadających, takich jak kiu – „kto”, tie – „tam” i neniam – „nigdy”. Każde łączy jeden z 5 początków z jedną z 9 końcówek, więc 14 cząstek daje wszystkie 45 słów. Esperantyści nazywają je tabelvortoj – „słowa tabelowe”; wszystkie są już w Fundamento z 1905 roku.

#Tabela słów tabelowych

Kolumny to początki, wiersze to końcówki.

ki- + -o = kio

Końcówka	ki- (pytanie)	ti- (wskazanie)	i- (nieokreślone)	ĉi- (całość)	neni- (przeczenie)
-o rzecz	kio – co	tio – to	io – coś	ĉio – wszystko	nenio – nic
-u osoba, egzemplarz	kiu – kto, który	tiu – ten, tamten	iu – ktoś, jakiś	ĉiu – każdy	neniu – nikt, żaden
-a rodzaj, cecha	kia – jaki	tia – taki	ia – jakiś	ĉia – wszelki	nenia – żaden (rodzaj)
-e miejsce	kie – gdzie	tie – tam	ie – gdzieś	ĉie – wszędzie	nenie – nigdzie
-el sposób, stopień	kiel – jak	tiel – tak	iel – jakoś	ĉiel – na wszelkie sposoby	neniel – w żaden sposób
-am czas	kiam – kiedy	tiam – wtedy	iam – kiedyś	ĉiam – zawsze	neniam – nigdy
-om ilość	kiom – ile	tiom – tyle	iom – trochę, nieco	ĉiom – całość, wszystko	neniom – nic, wcale
-al przyczyna	kial – dlaczego	tial – dlatego	ial – z jakiegoś powodu	ĉial – z każdego powodu	nenial – bez powodu
-es właściciel	kies – czyj	ties – tamtego, tego	ies – czyjś	ĉies – wszystkich, każdego	nenies – niczyj

#Jak je zapamiętać

Ucz się 14 cząstek, a nie 45 słów. Potem czytaj każde słowo tabelowe jako „początek + końcówka”: neni- „żaden” + -am „czas” = neniam – „nigdy”.

Początki mają polskie odpowiedniki, które bardzo pomagają:

• ki- pyta albo łączy zdania, jak polskie „kto”, „kiedy”, „który”: kio – „co”, kie – „gdzie”, kiam – „kiedy”.
• ti- wskazuje, jak polskie słowa na t-: „to, ten, tam, tak, tyle”.
• i- jest nieokreślone jak polskie -ś: iu – „ktoś”, io – „coś”, ie – „gdzieś”, iam – „kiedyś”.
• ĉi- obejmuje wszystko jak „każdy, wszędzie, zawsze”.
• neni- zaprzecza jak polskie ni-: neniu – „nikt”, nenio – „nic”, nenie – „nigdzie”, neniam – „nigdy”.

Końcówki są trudniejsze. Pomagają takie skojarzenia (to sztuczki pamięciowe, nie etymologia):

• -e to miejsce – jak na końcu polskich „gdzie”, „wszędzie”, „nigdzie”.
• -es to właściciel – jak angielskie dzierżawcze „'s”.
• -al to przyczyna – jak w słowie „kauzalny” (przyczynowy).
• -u to osoba albo pojedynczy egzemplarz, -o – rzecz w ogóle.

Ćwicz jeden wiersz naraz, przez wszystkie pięć kolumn: kiam? – tiam – iam – ĉiam – neniam. Pytanie i odpowiedź często tworzą pary: Kie? – Tie. („Gdzie?” – „Tam.”) Kiam? – Tiam. („Kiedy?” – „Wtedy.”)

#Kiu czy kio, ĉiu czy ĉiuj

Kiu pyta o osobę albo o jeden egzemplarz z grupy i może stać przed rzeczownikiem: kiu libro – „która książka”, tiu domo – „ten dom”. Kio pyta o rzecz w ogóle i stoi samodzielnie:

• Kio estas tio? – „Co to jest?”
• Kiu estas tiu? – „Kto to jest?”

Ĉiu znaczy „każdy” i jest w liczbie pojedynczej; ĉiuj znaczy „wszyscy” i jest w mnogiej:

• Ĉiu infano ludas. – „Każde dziecko się bawi.”
• Ĉiuj infanoj ludas. – „Wszystkie dzieci się bawią.”

#Dodawanie -n i -j

Końcówki przyjmuje tylko część słów tabelowych. Te na -u i -a zgadzają się z rzeczownikiem dokładnie jak przymiotniki. Te na -e, -el, -am, -om i -al działają jak przysłówki i się nie zmieniają – z wyjątkiem słów na -e, które przyjmują -n dla kierunku.

• Kiun vi vidis? – „Kogo widziałeś?”
• Mi aĉetis tiujn librojn. – „Kupiłem te książki.”
• Kion vi diris? – „Co powiedziałeś?”
• Kien vi iras? – „Dokąd idziesz?” Porównaj: Kie vi estas? – „Gdzie jesteś?”
• Mi vidis neniun. – „Nikogo nie widziałem.” (bez ne – jedno przeczenie wystarczy)

Zasady dla -n są takie same jak wszędzie indziej: zobacz biernik.

#Ĉi tiu i tiu ĉi: „ten tutaj”

Słowa na ti- nie mówią nic o odległości, więc tiu może znaczyć „ten” albo „tamten”. Dodaj ĉi, aby wskazać bliskość: ĉi tiu lub tiu ĉi – „ten (tutaj)”, ĉi tie lub tie ĉi – „tutaj”. Obie kolejności znaczą to samo.

Pisz je jako dwa słowa, bez łącznika. Łącznik pojawia się tylko w słowach od nich utworzonych: ĉi-jare – „w tym roku”, ĉi-nokte – „tej nocy”.

#Ajn: „-kolwiek”

Ajn po słowie tabelowym działa jak polskie „-kolwiek”: kiu ajn – „ktokolwiek, którykolwiek”, kio ajn – „cokolwiek”, kie ajn – „gdziekolwiek”, iam ajn – „kiedykolwiek”. Stoi zawsze tuż po słowie tabelowym. Nenion ajn znaczy „zupełnie nic”.

#Słowa tabelowe łączące zdania

Słowa na ki- rozpoczynają też zdania względne i pytania zależne, jak polskie „który”, „co” i „gdzie”:

• La viro, kiu venis, estas mia patro. – „Mężczyzna, który przyszedł, to mój ojciec.”
• La libro, kiun mi legas, estas bona. – „Książka, którą czytam, jest dobra.”
• Mi faris tion, kion vi petis. – „Zrobiłem to, o co prosiłeś.”
• Mi ne scias, kie li loĝas. – „Nie wiem, gdzie on mieszka.”

Przy ilości czegoś dodaj da (tam, gdzie polski używa dopełniacza): Kiom da mono vi havas? – „Ile masz pieniędzy?” Pytania ze słowami na ki- omawia strona o pytaniach i przeczeniach.

#Przykłady w zdaniach

• Kiu estas tiu viro? – „Kim jest ten mężczyzna?”
• Kio estas en la skatolo? – „Co jest w pudełku?”
• Kian veteron vi havas tie? – „Jaką masz tam pogodę?”
• Ĉiu infano ricevis donacon. – „Każde dziecko dostało prezent.”
• Ĉiuj ĝojis pri la neĝo. – „Wszyscy cieszyli się ze śniegu.”
• Iu frapas ĉe la pordo. – „Ktoś puka do drzwi.”
• Mi serĉis la ŝlosilon ĉie, sed trovis ĝin nenie. – „Szukałem klucza wszędzie, ale nigdzie go nie znalazłem.”
• Kiam vi alvenos, telefonu al mi. – „Kiedy dotrzesz na miejsce, zadzwoń do mnie.”
• Ĉi tiu domo estas pli granda ol tiu. – „Ten dom jest większy niż tamten.”
• Prenu kiun ajn libron vi volas. – „Weź dowolną książkę, jaką chcesz.”

#Częste pytania

#Ile słów tabelowych ma esperanto?

45: pięć początków (ki-, ti-, i-, ĉi-, neni-) razy dziewięć końcówek (-o, -u, -a, -e, -el, -am, -om, -al, -es). Formy takie jak aliu z ali- „inny” są nieoficjalne i PMEG ich nie zaleca.

#Czym różni się kiu od kio?

Kiu dotyczy osób i jednego egzemplarza spośród kilku („kto”, „który”) i może stać przed rzeczownikiem. Kio dotyczy rzeczy w ogóle („co”) i stoi samodzielnie.

#Ĉi tiu czy tiu ĉi?

Obie formy są poprawne i znaczą to samo: „ten (tutaj)”. Ĉi może stać przed słowem tabelowym albo po nim.

#Czy słowa tabelowe przyjmują -n?

Te na -u, -a i -o przyjmują -n jako dopełnienie: kiun, tian, tion. Te na -e – tylko dla kierunku: tien. Pozostałe nigdy się nie zmieniają.

#Skąd nazwa „słowa tabelowe”?

Od tabeli, w której zwykle się ich uczy – po esperancku tabelvortoj. W podręcznikach spotyka się też nazwę „korelatywy”, bo tworzą dopasowane zestawy: każde słowo pytające ma partnera wskazującego, nieokreślonego, ogólnego i przeczącego.

#Źródła

• PMEG: Tabelvortoj – bazaj reguloj, Postpartoj kaj finaĵoj, ALI-vortoj
• PMEG: Ĉi, Ajn, N por direkto
• Fundamento de Esperanto – Akademio de Esperanto
• Gramatyka języka esperanto – Wikipedia