Ludwik Zamenhof – twórca esperanta: życiorys

Ludwik Lejzer Zamenhof (15 grudnia 1859 – 14 kwietnia 1917) był polskim okulistą żydowskiego pochodzenia, twórcą esperanta. Urodził się w Białymstoku, wówczas w Imperium Rosyjskim, a język ogłosił w Warszawie w 1887 roku pod pseudonimem Doktoro Esperanto. Opracował też humanistyczną filozofię, Homaranismo, i 14 razy był nominowany do Pokojowej Nagrody Nobla. Zmarł w Warszawie w czasie I wojny światowej; wszystkie jego troje dzieci zginęło później w Zagładzie.

#Jak brzmiało pełne imię i nazwisko Zamenhofa?

Przy urodzeniu otrzymał hebrajskie imię Eliezer, w rosyjskich dokumentach zapisane jako Lejzer, z patronimikiem Markowicz („syn Marka”). Na studiach zaczął używać imienia Ludwik (rosyjskie Ludowik). Od 1901 roku podpisywał się „Dr L. L. Zamenhof”. Kolejność Ludwik Lejzer to współczesna konwencja. Po esperancku nazywa się Ludoviko Lazaro Zamenhof.

#Gdzie wychował się Zamenhof?

Urodził się 15 grudnia 1859 roku w Białymstoku – według kalendarza juliańskiego, używanego wtedy w Rosji, był to 3 grudnia. Jego ojciec, Markus (Mordechaj) Zamenhof, uczył francuskiego i niemieckiego; matka to Rozalia z domu Sofer.

W Białymstoku mieszkali Żydzi mówiący po jidysz, polscy katolicy, rosyjscy urzędnicy, Białorusini i Niemcy, którzy często się spierali. Zamenhof mówił później, że to ukształtowało dzieło jego życia. Doszedł do wniosku, że znaczna część nienawiści bierze się z niezrozumienia, a pomóc może neutralny język, nienależący do żadnego narodu.

Dorastał, mówiąc po jidysz i rosyjsku, polski był jego językiem przybranym, a niemiecki opanował biegle. Dobrze czytał po łacinie, hebrajsku i francusku, znał też trochę grekę, angielski i włoski. Gdy uczył się angielskiego, zauważył, jak prosta jest jego gramatyka, i to utwierdziło go w przekonaniu, że język międzynarodowy może być prostszy niż łacina.

#Jak Zamenhof stworzył esperanto?

Rodzina przeniosła się do Warszawy, gdy był nastolatkiem. W 1878 roku jego projekt, Lingwe uniwersala, był gotowy i 17 grudnia 1878 roku przedstawił go szkolnym kolegom. Potem studiował medycynę w Moskwie (1879–1881) i w Warszawie, nieustannie dopracowując język, głównie przez tłumaczenie literatury.

Pierwszy podręcznik, znany jako Unua Libro, ukazał się w Warszawie 26 lipca 1887 roku, po rosyjsku, podpisany Doktoro Esperanto – „Doktor Mający Nadzieję”. Sfinansowano go pieniędzmi z rodziny jego narzeczonej, Klary Silbernik, z którą ożenił się 9 sierpnia 1887 roku. W książce zrzekł się wszelkich osobistych praw do języka: miał należeć do wszystkich. Pełną opowieść znajdziesz w historii esperanta.

#Jak Zamenhof pracował jako okulista?

Po studiach specjalizował się w okulistyce, m.in. w Wiedniu w 1886 roku. Praktykował w Wejsiejach (dziś na Litwie), Płocku, Grodnie (od 1893 roku) i wreszcie w Warszawie, gdzie mieszkał i pracował przy ulicy Dzikiej w dzielnicy żydowskiej. Medycynę uprawiał do ostatnich lat życia, a nad esperantem pracował w wolnym czasie; po zawale serca pod koniec 1914 roku przyjmował już tylko nielicznych pacjentów.

#W co wierzył Zamenhof?

Zamenhof nie był tylko językoznawcą. Widział w języku część szerszego projektu etycznego.

• Syjonizm (lata osiemdziesiąte XIX wieku). Po pogromach z lat 1881–82 przystąpił do wczesnego ruchu syjonistycznego Hibbat Syjon i założył syjonistyczną grupę studencką w Warszawie. Odsunął się od niego do połowy lat osiemdziesiątych XIX wieku; w eseju o hilelizmie (1901) podał kilka powodów, m.in. brak wspólnego języka u Żydów.
• Hilelizm (1901). Pod pseudonimem Homo sum opublikował propozycję, nazwaną od rabina Hillela Starszego, by Żydzi przystąpili do powszechnej wspólnoty etycznej.
• Homaranismo (od 1906). Rozszerzył hilelizm w Homaranismo („ludzkoizm”): ludzi należy oceniać po czynach, nie po pochodzeniu czy religii, a w kontaktach między wspólnotami używać neutralnego języka. Nazywał to dziełem całego życia, ale oddzielał od ruchu esperanckiego, który pozostał oficjalnie neutralny.

Pierwszy Światowy Kongres Esperanto w Boulogne-sur-Mer w 1905 roku przyjął jego Deklarację z Boulogne: esperanto nie należy do nikogo, a każda inna idea, którą ktoś z nim łączy, jest sprawą prywatną. Na ósmym kongresie w Krakowie w 1912 roku zrezygnował ze wszystkich oficjalnych funkcji w ruchu (zob. Homaranismo).

#Jakie wyróżnienia otrzymał Zamenhof?

Setki ulic, placów i parków na świecie noszą jego imię – w Polsce, na Litwie, w Izraelu, Brazylii i wielu innych krajach. Jego urodziny, 15 grudnia, obchodzi się jako Dzień Zamenhofa.

#Jakie ślady Zamenhofa zostały w Polsce?

W Białymstoku działa Centrum im. Ludwika Zamenhofa (ul. Warszawska 19), otwarte 21 lipca 2009 roku, tuż przed Światowym Kongresem Esperanto w tym mieście. Prezentuje stałą wystawę „Białystok młodego Zamenhofa”, a od 12 maja 2010 roku działa w nim biblioteka esperancka Esperanto-Libraro.

W Warszawie jego imię nosi ulica Zamenhofa na Muranowie – nazwę nadano 27 listopada 1930 roku południowemu odcinkowi ulicy Dzikiej. Grób Zamenhofa znajduje się na Cmentarzu Żydowskim przy ulicy Okopowej.

#Jak zmarł Zamenhof?

W ostatnich latach życia Zamenhof miał kłopoty z sercem. Zmarł w okupowanej przez Niemców Warszawie 14 kwietnia 1917 roku, w wieku 57 lat, prawdopodobnie na atak serca. Pochowano go dwa dni później na Cmentarzu Żydowskim przy ulicy Okopowej w Warszawie; jego grób pozostaje miejscem odwiedzin esperantystów.

#Co stało się z rodziną Zamenhofa?

Jego żona, Klara Zamenhof (1863–1924), wspierała jego pracę od początku – pieniądze jej rodziny sfinansowały pierwszy podręcznik. Zmarła w Warszawie 6 grudnia 1924 roku. Ich troje dzieci zginęło w Zagładzie:

Syn Adama, Louis-Christophe Zaleski-Zamenhof (1925–2019), przeżył wojnę w ukryciu pod nazwiskiem Krzysztof Zaleski. Został inżynierem lądowym i morskim, a od lat sześćdziesiątych aż do śmierci mieszkał we Francji.

#Częste pytania

#Kto wynalazł esperanto?

Ludwik Lejzer Zamenhof, okulista z Białegostoku, który opublikował je w Warszawie 26 lipca 1887 roku pod pseudonimem Doktoro Esperanto.

#Czy Zamenhof był Polakiem, czy Żydem?

Używa się obu określeń. Urodził się w żydowskiej rodzinie w Białymstoku, wówczas w Imperium Rosyjskim, dziś w Polsce, i większość życia spędził w Warszawie. W listach nazywał siebie „rosyjskim Żydem” (ruslanda hebreo).

#Dlaczego Zamenhof stworzył esperanto?

Wierzył, że konflikty między narodami podsyca niezrozumienie, które widział wśród społeczności Białegostoku. Neutralny, łatwy drugi język pozwoliłby wszystkim spotykać się na równych zasadach.

#Czy Zamenhof dostał Pokojową Nagrodę Nobla?

Nie. Według archiwum nominacji do Nagrody Nobla był nominowany 14 razy w latach 1907–1917, ale jej nie zdobył.

#Gdzie pochowano Zamenhofa?

Na Cmentarzu Żydowskim przy ulicy Okopowej w Warszawie.

#Czy dzieci Zamenhofa mówiły po esperancku?

Tak. Wszystkie troje nauczyło się języka, a Lidia została znaną nauczycielką esperanta. Wszystkich troje zamordowali naziści w latach 1940–42.

#Źródła

• Wikipedia, L. L. Zamenhof; Vikipedio, Ludoviko Lazaro Zamenhof; Wikipedia (pl), Ludwik Zamenhof
• Nobel Prize, archiwum nominacji: Lazarus Ludwig Zamenhof
• NASA JPL Small-Body Database, 1462 Zamenhof
• Wikipedia, Klara Zamenhof, Adam Zamenhof, Lidia Zamenhof, Louis-Christophe Zaleski-Zamenhof; Wikipedia (pl), Zofia Zamenhof
• Google Doodles, 150th birthday of L. L. Zamenhof
• Wikipedia (pl), Centrum im. Ludwika Zamenhofa w Białymstoku i Ulica Zamenhofa w Warszawie