Dzień Zamenhofa (15 grudnia): Dzień Książki Esperanckiej

Dzień Zamenhofa (Zamenhofa Tago lub Zamenhof-Tago) obchodzi się co roku 15 grudnia, w dniu urodzin L. L. Zamenhofa, który w 1887 roku ogłosił esperanto. To najpowszechniej obchodzone święto wśród esperantystów. Od lat dwudziestych XX wieku ten sam dzień jest też Dniem Książki Esperanckiej (Tago de la Esperanta Libro), kiedy esperantyści kupują, podarowują lub prezentują książkę po esperancku.

Zamenhof urodził się 15 grudnia 1859 roku w Białymstoku, wówczas w Imperium Rosyjskim, dziś w Polsce. W Rosji obowiązywał jeszcze kalendarz juliański, więc jego urodziny zapisano jako 3 grudnia; 15 grudnia to data według używanego dziś kalendarza gregoriańskiego.

#Dlaczego 15 grudnia to Dzień Książki Esperanckiej?

Pomysł przypisuje się przede wszystkim węgierskiemu pisarzowi Julio Baghy (1891–1967), jednemu z najbardziej znanych autorów oryginalnej literatury esperanckiej. Zaproponował, by urodziny Zamenhofa świętowały też kulturę esperancką, a zwłaszcza książki, aby podnieść poziom kulturalny ruchu. Esperancka Wikipedia wymienia też innych działaczy, którzy poparli ten pomysł, m.in. Nikołaja Niekrasowa. Wikipedia, zarówno angielska, jak i esperancka, datuje tradycję Dnia Książki na rok 1927.

Światowy Związek Esperantystów co roku promuje ten dzień jako Dzień Zamenhofa / Dzień Książki Esperanckiej, publikując komunikaty prasowe w kilkudziesięciu językach.

#Jak obchodzi się Dzień Zamenhofa?

Obchody są lokalne i nieformalne. Nie ma centralnej uroczystości. Typowe formy to:

• Spotkania lokalnych klubów – kolacja, urodzinowy tort albo przyjęcie, często w najbliższy weekend.
• Kupowanie lub podarowanie książki po esperancku – główny zwyczaj Dnia Książki. Ponieważ data jest blisko Bożego Narodzenia, często wymienia się prezenty.
• Odczyty o Zamenhofie i historii języka.
• Spotkania autorskie i premiery książek – prezentacje nowych dzieł oryginalnych i przekładów.
• Wydarzenia informacyjne dla publiczności – dni otwarte, wystawy i lekcje pokazowe.
• Odwiedziny miejsc związanych z Zamenhofem, takich jak jego rodzinny Białystok czy grób na Cmentarzu Żydowskim przy ulicy Okopowej w Warszawie.

Indywidualnie najprościej wziąć udział, czytając, kupując albo zaczynając jedną książkę po esperancku 15 grudnia.

#Jak uczący się może świętować Dzień Zamenhofa?

Do udziału nie potrzeba ani klubu, ani kongresu. Kilka prostych pomysłów, w duchu Dnia Książki:

• Przeczytaj jedną książkę po esperancku. Dla uczących się klasyczną pierwszą powieścią jest stopniowana powieść kryminalna Claude'a Pirona Gerda malaperis!; więcej w artykule o literaturze esperanckiej.
• Podaruj książkę lub piosenkę. Wielu esperantystów wysyła przyjaciołom w prezencie książkę, płytę albo wiersz po esperancku.
• Dołącz do wydarzenia. Lokalne kluby i stowarzyszenia krajowe często organizują otwarte spotkania około 15 grudnia, a część wydarzeń odbywa się online.
• Dowiedz się czegoś o Zamenhofie – jego życie wyjaśnia, dlaczego język istnieje. Zacznij od biografii.

Obchody są naprawdę międzynarodowe: w lutym 2025 roku miesięcznik UEA Esperanto opublikował na przykład relację z wydarzeń Dnia Zamenhofa „we wszystkich częściach świata”.

#Czy Dzień Zamenhofa to to samo co Dzień Esperanta?

Nie. Dzień Esperanta (Esperanto-Tago) przypada 26 lipca, w rocznicę opublikowania pierwszego podręcznika esperanta, Unua Libro, w Warszawie w 1887 roku. Dawniej 15 grudnia bywał też nazywany Dniem Esperanta, ale dziś obie daty się rozróżnia:

#Co wydarzyło się w 150. urodziny Zamenhofa w 2009 roku?

15 grudnia 2009 roku Google zastąpiło swoje logo doodlem z zieloną flagą esperanta. Według Libery Folio pojawił się najpierw w chińskiej, japońskiej i koreańskiej wersji Google, potem w wielu wersjach europejskich, w tym rosyjskiej, szwedzkiej, niemieckiej i francuskiej. Esperantyści zabiegali o to, pisząc do Google.

W roku jubileuszowym miasto Białystok otworzyło też Centrum im. Ludwika Zamenhofa, ośrodek kultury w jego rodzinnym mieście, a sympozjum w Nowym Jorku uczciło go wykładami uczonych, m.in. Humphreya Tonkina i Aryki Okrent.

#Skąd wzięła się ta tradycja?

Tradycja jest starsza niż sam język. 17 grudnia 1878 roku, na przyjęciu dwa dni po swoich 19. urodzinach, młody Zamenhof przedstawił szkolnym kolegom w Warszawie pierwszy szkic języka międzynarodowego, Lingwe uniwersala. Dziewięć lat później ten projekt, mocno poprawiony, stał się esperantem. Pełną historię znajdziesz na stronie historia esperanta.

#Gdzie w Polsce szukać śladów Zamenhofa?

Dla polskich esperantystów 15 grudnia to okazja, by odwiedzić miejsca związane z twórcą języka: w Białymstoku Centrum im. Ludwika Zamenhofa przy ulicy Warszawskiej 19 z wystawą „Białystok młodego Zamenhofa”, w Warszawie ulicę Zamenhofa na Muranowie i jego grób na Cmentarzu Żydowskim przy ulicy Okopowej. Więcej w życiorysie Zamenhofa.

#Czy Dzień Zamenhofa jest świętem państwowym?

Nie. Żaden kraj nie obchodzi Dnia Zamenhofa jako święta państwowego. To dzień kultury międzynarodowej społeczności esperanckiej. Zamenhof doczekał się jednak oficjalnego uznania w inny sposób: UNESCO uczciło go w setną rocznicę urodzin w 1959 roku, a w 2015 roku Konferencja Generalna UNESCO wpisała na listę rocznic setną rocznicę jego śmierci (2017).

#Częste pytania

#Kiedy jest Dzień Zamenhofa?

Co roku 15 grudnia, w dniu urodzin Zamenhofa według kalendarza gregoriańskiego. Wiele klubów świętuje w najbliższy weekend.

#Czym jest Dzień Książki Esperanckiej?

Inną nazwą 15 grudnia. Esperantyści obchodzą go, kupując, podarowując lub prezentując książkę po esperancku – zwyczaj zaproponowany w latach dwudziestych przez pisarza Julio Baghy i innych działaczy.

#Czy Google zrobiło doodle dla Zamenhofa?

Tak. 15 grudnia 2009 roku, w 150. urodziny Zamenhofa, Google pokazało doodle z flagą esperanta w wielu krajowych wersjach swojej strony głównej.

#Czym różni się Dzień Zamenhofa od Dnia Esperanta?

Dzień Zamenhofa (15 grudnia) świętuje narodziny twórcy w 1859 roku. Dzień Esperanta (26 lipca) świętuje wydanie pierwszej książki w esperanto w 1887 roku.

#Jak powiedzieć „Szczęśliwego Dnia Zamenhofa” po esperancku?

Feliĉan Zamenhofan Tagon! – „Szczęśliwego Dnia Zamenhofa!” Użyto biernika -n, bo to życzenie (skrót od „życzę ci szczęśliwego Dnia Zamenhofa”).

#Źródła

• Światowy Związek Esperantystów (ZPI), Zamenhof Day / Esperanto Book Day, 15 December, tekst Stefano Kellera, 2017
• Wikipedia, Zamenhof Day i Vikipedio, Zamenhofa Tago
• Esperanto (czasopismo UEA), numer 1398, luty 2025
• Google Doodles, 150th birthday of L. L. Zamenhof
• Libera Folio, "Google festas la Zamenhof-tagon", grudzień 2009
• Wikipedia (pl), Centrum im. Ludwika Zamenhofa w Białymstoku i Ulica Zamenhofa w Warszawie