Esperanto a ido: różnice, historia, liczba mówiących

Ido to język planowy przedstawiony w Paryżu w 1907 roku jako „zreformowane esperanto”. Zachowuje rdzenie i stałe końcówki esperanta, ale rezygnuje z liter z daszkiem, tworzy liczbę mnogą przez -i, nie uzgadnia przymiotników z rzeczownikami, a biernika -n używa tylko przy nietypowym szyku zdania. Nazwa pochodzi od esperanckiego słowa ido „potomek”.

Komitet Delegacji na rzecz Przyjęcia Międzynarodowego Języka Pomocniczego, pchany do przodu przez filozofa i logika Louisa Couturata, przyjął esperanto w październiku 1907 roku tylko „z reformami”. Większość esperantystów nie poszła za nim. Nawet najniższy środkowy szacunek liczby użytkowników esperanta (około 60 000) jest ponad dziesięć razy wyższy niż najwyższa liczba podawana dla ido (5000).

O volapüku, interlingui i innych rywalach piszemy na stronie Esperanto na tle innych języków planowych.

#Liczba użytkowników: esperanto i ido w liczbach

Żaden spis nie liczy użytkowników żadnego z tych języków na całym świecie, więc wszystkie liczby to szacunki, a ostatni wiersz porównuje różne lata. „Aktywni edytorzy” to osoby, które wprowadziły zmianę w ciągu ostatnich 30 dni.

#Historia: komitet z 1907 roku i rozłam

Delegację założyli w styczniu 1901 roku Léopold Leau i Couturat, aby uczeni wybrali jeden język międzynarodowy. W 1907 roku popierało ją 310 towarzystw i około 1250 uczonych. W maju 1907 roku Międzynarodowe Stowarzyszenie Akademii w Wiedniu uznało się za niekompetentne, więc Delegacja powołała własny komitet.

Komitet obradował w Paryżu od 15 do 24 października 1907 roku. Louis de Beaufront, czołowy francuski esperantysta, przedstawił esperanto, bo regulamin zabraniał tego jego autorowi, Zamenhofowi. Pod koniec obrad pojawił się anonimowy projekt podpisany „Ido”, a komitet przyjął esperanto co do zasady, ze zmianami, które miała ustalić stała komisja.

Beaufront przyznał w 1908 roku, że to on jest „Ido”. Według Enciklopedio de Esperanto (1934) Beaufront „okazał się jego głównym autorem albo został za takiego ogłoszony”; późniejsi autorzy, jak Detlev Blanke, widzą w projekcie głównie dzieło Couturata, a w Beaufroncie jego publiczną twarz. Źródła różnią się co do podziału pracy.

Zamenhof zaproponował podobne reformy w 1894 roku, ale jego czytelnicy odrzucili je w głosowaniu; w 1907 roku ostrzegał, że komitet nie ma uprawnień. Według angielskiej Wikipedii komisja dała Komitetowi Językowemu esperanta miesiąc na przyjęcie reform i zerwała stosunki, gdy nie nadeszła odpowiedź. Fundamento z 1905 roku uczyniło rdzeń języka wiążącym (zob. historia).

Według Enciklopedio do ido przeszło około 20% przywódców esperanta, ale tylko 3–4% zwykłych esperantystów. Esperantyści kwestionują prawomocność komitetu: z jego 12 członków, jak twierdzą, udział wzięło tylko czterech. Gramatyka ido odpowiada, że głosowanie za przyjęciem esperanta ze zmianami było jednomyślne, a winą za rozłam obarcza tych, którzy zapomnieli o swoich obietnicach.

#Ido po 1907 roku

Zwolennicy ido utworzyli Akademię i w 1908 roku zaczęli wydawać miesięcznik Progreso. Delegacja rozwiązała się 31 lipca 1910 roku, po założeniu Związku na rzecz Języka Międzynarodowego Ido (ULI), do dziś jego oficjalnej organizacji.

Couturat zginął 3 sierpnia 1914 roku w zderzeniu samochodów, na początku pierwszej wojny światowej. W 1928 roku Otto Jespersen odszedł do własnego języka, novialu. Od 1922 roku ido niewiele się zmieniło.

#Główne różnice w gramatyce i słownictwie

Po stronę esperanta zob. biernik oraz rzeczowniki i przymiotniki. W ido samo frato oznacza „rodzeństwo”.

Języki są sobie bliskie: niemiecka Wikipedia, idąc za Detlevem Blanke, szacuje różnicę w gramatyce i słownictwie na najwyżej 15%. Są też fałszywi przyjaciele: grava znaczy w esperancie „ważny”, a w ido „ciężki”; legi znaczy w esperancie „czytać”, a w ido „prawa”. Vikipedio wywodzi z ido przyrostek -end-, oficjalny w esperancie od 1953 roku.

#Ido i esperanto: wskazówki dla Polaków

Dla Polaka ido łatwo się czyta, ale jego pisownia ma kilka pułapek. Ido nie ma liter z daszkiem, więc te same dźwięki zapisuje dwuznakami: ch czytamy jak polskie cz, sh jak sz, a qu jak kw. Esperanckie ĉambro i idowe chambro brzmią więc tak samo – „czambro” (więcej o literach esperanta: alfabet).

Uwaga na literę j: w ido oznacza dźwięk ż, a y oznacza polskie j. W esperancie jest odwrotnie: j czytamy jak polskie j, a litery y w ogóle nie ma. Akcent pada w obu językach na przedostatnią sylabę, tak jak w polskim; wyjątkiem są bezokoliczniki ido, np. irar „iść”, akcentowane na ostatniej.

Według polskiej Wikipedii w Polsce odbyły się dwie międzynarodowe konferencje ido: w Białobrzegach (1998) i w Krakowie (2002). Lista konferencji ULI w Wikipedii w ido potwierdza oba miejsca i lata, a konferencja w Białobrzegach trwała od 31 lipca do 3 sierpnia 1998 roku. Nie znaleźliśmy danych o liczbie użytkowników ido w Polsce.

#Cytat: „Ojcze nasz” w obu językach

Początek „Ojcze nasz”: brzmienie Zamenhofa z pierwszego podręcznika esperanta (1887) i tłumaczenie Beaufronta na ido wydrukowane w 1924 roku. Zamenhof zmarł w 1917 roku, Beaufront w 1935.

Esperanto:

Patro nia, kiu estas en la ĉielo, sankta estu Via nomo, venu reĝeco Via, estu volo Via, kiel en la ĉielo, tiel ankaŭ sur la tero.

Ido:

Patro nia qua esas en la cieli, Vua nomo santigesez; Vua regno arivez; Vua volo esez obediata, quale en la cielo, anke (tale) sur la tero.

Po polsku: Ojcze nasz, który jesteś w niebie, niech się święci Twoje imię, niech przyjdzie Twoje królestwo, niech będzie Twoja wola, jak w niebie, tak i na ziemi.

Porównaj kiu estas i qua esas „który jest”, kiel i quale „jak”, ankaŭ i anke „także”. Rozkaźnik w esperancie to estu, a w ido esez. Więcej w naszych tekstach próbnych.

#Czego się uczyć: esperanta czy ido?

Jeśli chcesz mieć z kim rozmawiać, ucz się esperanta; ido rozważ, gdy przemawiają do ciebie jego reguły.

Ido pasuje uczącemu się, który nie lubi liter z daszkiem i końcówek przypadków albo dobrze zna języki romańskie. Ma przekłady Małego Księcia, Psalmów i Ewangelii według Łukasza oraz czasopisma, takie jak Progreso, ale jego społeczność jest mała, więc rozmówców, kursów i książek jest niewiele.

Esperanto ma tę samą podstawową gramatykę, a do tego rodzimych użytkowników, coroczne kongresy, dużą Wikipedię, bezpłatny kurs i bogatą literaturę. Litery z daszkiem i biernik to najczęstsze zarzuty (krytyka esperanta). Języki są sobie bliskie, więc nauka jednego daje przewagę przy czytaniu drugiego.

#Najczęstsze pytania

#Czym różni się esperanto od ido?

Ido to esperanto zreformowane w 1907 roku. Nie ma liter z daszkiem, ma liczbę mnogą na -i, niezmienne przymiotniki, biernik stosowany tylko w razie potrzeby, rdzenie neutralne pod względem rodzaju i więcej słownictwa romańskiego.

#Czy ido jest łatwiejsze od esperanta?

Ido usuwa część końcówek i litery z daszkiem, co podoba się wielu uczącym się. Dodaje za to przyrostki, mniej regularne słowa pytajne i dwuznaki w pisowni. Nie znaleźliśmy opublikowanego eksperymentu porównującego czas nauki, więc „łatwiejsze” zależy od znanych ci języków i twoich celów.

#Ilu ludzi mówi w ido?

Opublikowane szacunki sięgają od 100–200 (2000) do 1000–5000 (Fundacja Ido); polska Wikipedia podaje 200–5000. Nikt tego nie policzył; rejestr ludności Finlandii wykazuje 25 osób, które mają ido za język ojczysty. Szacunki dla esperanta zaczynają się od około 60 000.

#Dlaczego ido oddzieliło się od esperanta?

Couturat i Beaufront chcieli usunąć to, co uważali za wady esperanta, a komitet Delegacji poparł ich projekt w październiku 1907 roku. Większość esperantystów odmówiła zmiany języka, który ustaliło już Fundamento z 1905 roku.

#Czy ido jest jeszcze używane?

W niewielkim stopniu. ULI organizuje coroczne zjazdy, ukazuje się Progreso, a Wikipedia w ido ma 64 732 hasła. Codzienne użycie jest znacznie mniejsze niż esperanta.

#Czy w Polsce używa się ido?

Nie mamy danych o liczbie użytkowników ido w Polsce. Wiadomo, że w Polsce odbyły się dwie międzynarodowe konferencje ido: w Białobrzegach w 1998 roku i w Krakowie w 2002 roku.

#Źródła

• Wikipedia, Ido, Comparison between Esperanto and Ido, Delegation for the Adoption of an International Auxiliary Language, Louis de Beaufront, 1894 Esperanto reform project, Union for the International Language Ido
• Wikipedia (pl), Ido; Wikipedia (fr), Délégation pour l'adoption d'une langue auxiliaire internationale; Wikipedia (de), Ido (Sprache)
• Vikipedio, Esperanto kaj Ido komparataj (cytuje Enciklopedio de Esperanto), Louis Couturat, Patro nia (tekst Zamenhofa z 1887 roku, Unua Libro s. 19)
• Enciklopedio de Esperanto (Budapeszt, 1934), hasła „Ido” i „Reformoj en E”, kopie: część 1 i część 3; Otto Jespersen, History of our language (Ido) (1912, przekład angielski); Henry Jacob, A Planned Auxiliary Language, rozdział o ido (1947); Léopold Leau, The Truth about the Delegation in 1907, Progreso, sierpień 1933; Detlev Blanke, Internationale Plansprachen (Berlin 1985), s. 187, oraz Ivo Lapenna, Ulrich Lins, Tazio Carlevaro, Esperanto en perspektivo (Rotterdam 1974), s. 423, oba cytowane w niemieckiej Wikipedii: Ido (Sprache) i Wilhelm Ostwald
• MacTutor, Louis Couturat; Encyclopedia.com, Couturat, Louis
• Wikipedio, Ido („Patro nia” Beaufronta z Bulletin Français-Ido, listopad–grudzień 1924, s. 288), Historio di Ido, Listo di Ido-konferi ed internaciona Ido-renkontri, Ido-konfero 1998, Ido-konfero 2002
• Beaufront, Kompleta Gramatiko Detaloza di la Linguo Internaciona Ido (1925), Quo esas Ido? i Substantivo w Wikiźródłach
• PMEG, O-vortoj, A-vortoj, -in-, -end-; Wikisłownik (en), grava, lego
• Fundacja Ido, IDO; Detlev Blanke (2000), cytowany w: Sabine Fiedler, Phraseology in planned languages, De Gruyter, 2007, s. 779
• Statistics Finland, Population by language, table 11rm oraz statystyki Wikimedia dla Wikipedii w języku esperanto i ido (wszystkie pobrane 8 października 2026)