Esperanto kaj Ido: diferencoj, historio kaj parolantoj

Ido estas planlingvo, prezentita en Parizo en 1907 kiel „reformita Esperanto”. Ĝi konservas la radikojn kaj la fiksajn finaĵojn de Esperanto, sed forigas la literojn kun supersignoj, formas la pluralon per -i, ne akordigas adjektivojn kun substantivoj kaj uzas la akuzativan -n nur ĉe nekutima vortordo. Ĝia nomo estas la esperanta vorto ido, „posteulo” (pri la sufikso -id- vidu PMEG kaj niajn sufiksojn).

Komitato de la Delegacio por la adopto de internacia helplingvo, kun la filozofo kaj logikisto Louis Couturat kiel ĉefa varbanto, akceptis Esperanton en Oktobro 1907 nur „kun reformoj”. Plej multaj esperantistoj ne sekvis. Eĉ la plej malalta centra takso pri Esperanto (ĉirkaŭ 60 000 parolantoj) estas pli ol dekoble pli granda ol la plej alta cifero citata por Ido (5 000).

Pri Volapuko, Interlingvao kaj aliaj rivaloj vidu Esperanto kaj aliaj planlingvoj.

#Parolantoj: Esperanto kaj Ido en ciferoj

Nenia tutmonda popolnombrado kalkulas la parolantojn de iu ajn el la du lingvoj, do ĉiuj tutmondaj ciferoj estas taksoj, kaj la lasta vico komparas malsamajn jarojn. „Aktivaj redaktantoj” faris redakton dum la antaŭaj 30 tagoj.

#Historio: la komitato de 1907 kaj la skismo

La Delegacio por la adopto de internacia helplingvo (en Esperantaj tekstoj ankaŭ Delegitaro) estis fondita en Januaro 1901 de Léopold Leau kaj Couturat, por ke scienculoj elektu unu internacian lingvon. Ĝis 1907 ĝin subtenis 310 societoj kaj ĉirkaŭ 1 250 scienculoj. En Majo 1907 la Internacia Asocio de Akademioj en Vieno deklaris sin nekompetenta, do la Delegacio elektis propran komitaton.

La komitato kunvenis en Parizo de la 15-a ĝis la 24-a de Oktobro 1907. Louis de Beaufront, gvida franca esperantisto, prezentis Esperanton, ĉar la reguloj malpermesis tion al ĝia aŭtoro, Zamenhof. Proksime al la fino aperis anonima projekto subskribita „Ido”, kaj la komitato principe akceptis Esperanton, kun ŝanĝoj, kiujn difinu la Konstanta Komitato.

Beaufront konfesis en 1908, ke li estas „Ido”. Fontoj malsamas pri la dividado de la laboro: la Enciklopedio de Esperanto (1934) diras, ke Beaufront „montriĝis ĝia ĉefaŭtoro, aŭ estis proklamita kiel tia”, dum pli postaj aŭtoroj, ekzemple Detlev Blanke, vidas en ĝi ĉefe la laboron de Couturat, kun Beaufront kiel publika vizaĝo. Ankaŭ la nomo estis disputata: la Enciklopedio (1934) vidis en ĝi lertan reklamon, kiu sugestis, ke la nova lingvo estas „ido” de Esperanto.

Zamenhof mem proponis similajn reformojn en 1894, sed liaj legantoj ilin malakceptis per voĉdono; en 1907 li avertis, ke la komitato ne havas aŭtoritaton. La angla Vikipedio rakontas, ke la komisiono donis al la Lingva Komitato unu monaton por akcepti la reformojn kaj rompis la rilatojn, kiam respondo ne venis. La Esperanta Vikipedio aldonas, ke en Januaro 1908 la prezidanto de la Lingva Komitato, Émile Boirac, deklaris al la Konstanta Komitato, ke la esperantistoj ne povas cedi al la postuloj de la Delegacio. La Fundamento de 1905 jam faris la kernon de la lingvo deviga (vidu la historion).

La Enciklopedio diras, ke ĉirkaŭ 20 % de la gvidantoj de Esperanto, sed nur 3–4 % de la ordinaraj esperantistoj transiris. Tiuj procentoj estas taksoj: la germana Vikipedio notas, ke Edmond Privat donis la 3–4 % sen indiki bazon, kaj ke inter 10 kaj 20 % de la membroj de la Lingva Komitato aliĝis al Ido. Onidiro diras, ke post la skismo Esperanto estis „armeo sen generaloj”, kaj Ido „generaloj sen armeo”; la Esperanta Vikipedio nomas tion „iom troiga”.

Esperantistoj kontestas la legitimecon de la komitato: laŭ ili el ĝiaj 12 membroj nur kvar partoprenis. La gramatiko de Ido respondas, ke la voĉdono pri adopto de Esperanto kun ŝanĝoj estis unuanima, kaj atribuas la skismon al tiuj, kiuj forgesis siajn promesojn.

#Ido post 1907

Subtenantoj de Ido formis Akademion kaj en 1908 lanĉis la monatan revuon Progreso. La Delegacio dissolviĝis la 31-an de Julio 1910, post kiam ĝi fondis la Union por la Internacia Lingvo Ido (ULI), kiu ĝis hodiaŭ estas la oficiala organizo de Ido.

Couturat mortis la 3-an de Aŭgusto 1914 en aŭtomobila akcidento, ĉe la komenco de la Unua Mondmilito. En 1928 Otto Jespersen forlasis Idon por sia propra lingvo, Novialo. Ido ŝanĝiĝis malmulte ekde 1922.

#Ĉefaj diferencoj en gramatiko kaj vortprovizo

Pri la esperanta flanko vidu la akuzativon kaj substantivojn kaj adjektivojn. En Ido frato sola ne indikas sekson.

La vortfarada diferenco estis la kerno de la teoria disputo. Couturat kritikis la esperantan vortfaradon per sia „principo de renversebleco”; René de Saussure respondis per la „principo de neceso kaj sufiĉo”, kiun la Lingva Komitato akceptis en 1913. En la sama jaro la tiama Akademio deklaris, ke la vortfarado de Esperanto baziĝas sur la konstruo de ĉiu aparta vorto kaj ne sur reguloj de derivado (Enciklopedio de Esperanto; Vikipedio).

La lingvoj estas proksimaj: la germana Vikipedio, sekvante Detlev Blanke, taksas la diferencon en gramatiko kaj vortprovizo je ne pli ol 15 %. Ekzistas falsaj amikoj: grava signifas en Esperanto „havanta gravecon”, sed en Ido „peza”; legi estas en Esperanto verbo „legi”, sed en Ido la pluralo de lego, „leĝo”. Vikipedio atribuas la sufikson -end-, oficialan en Esperanto ekde 1953, al Ido.

#La Patro nia en ambaŭ lingvoj

La komenco de la Patro nia: la vortoj de Zamenhof el la unua lernolibro de Esperanto (1887) kaj la Ido-traduko de Beaufront, presita en 1924. Zamenhof mortis en 1917, Beaufront en 1935.

Esperanto:

Patro nia, kiu estas en la ĉielo, sankta estu Via nomo, venu reĝeco Via, estu volo Via, kiel en la ĉielo, tiel ankaŭ sur la tero.

Ido:

Patro nia qua esas en la cieli, Vua nomo santigesez; Vua regno arivez; Vua volo esez obediata, quale en la cielo, anke (tale) sur la tero.

Komparu kiu estas kaj qua esas, kiel kaj quale, ankaŭ kaj anke. La esperanta ordona formo estas estu, la ida esez. Pli en niaj ekzemplaj tekstoj.

#Esperanto aŭ Ido: kion lerni?

Lernu Esperanton, se vi volas havi multajn kunparolantojn, kaj konsideru Idon, se ĝiaj reguloj logas vin.

Ido taŭgas por lernanto, kiu malŝatas literojn kun supersignoj kaj akuzativan finaĵon, aŭ kiu bone konas latinidajn lingvojn. Ĝi havas tradukojn de La Eta Princo, de la Psalmoj kaj de la Evangelio laŭ Luko, kaj revuojn kiel Progreso, sed ĝia komunumo estas malgranda, do partneroj, kursoj kaj libroj malabundas.

Esperanto havas la saman bazan gramatikon, plus denaskajn parolantojn, ĉiujarajn kongresojn, grandan Vikipedion, senpagan kurson kaj longan literaturan tradicion. La supersignoj kaj la akuzativo estas la kutimaj obĵetoj (vidu la kritikon de Esperanto). Ĉar la lingvoj estas proksimaj, kiu scias unu, jam havas bonan bazon por legi la alian.

#Oftaj demandoj

#Kio estas la diferenco inter Esperanto kaj Ido?

Ido estas Esperanto reformita en 1907. Ĝi havas neniun literon kun supersigno, pluralon -i, neŝanĝeblajn adjektivojn, akuzativon uzatan nur laŭbezone, seksneŭtralajn radikojn kaj pli da latinida vortprovizo.

#Ĉu Ido estas pli facila ol Esperanto?

Ido forigas kelkajn finaĵojn kaj la literojn kun supersignoj, kio plaĉas al multaj lernantoj. Ĝi aldonas kromajn sufiksojn, malpli regulajn demandajn vortojn kaj literumon per literkombinoj. Ni ne trovis publikigitan eksperimenton, kiu komparus lernotempojn, do „pli facila” dependas de viaj lingvoj kaj celoj.

#Kiom da homoj parolas Idon?

Publikigitaj taksoj iras de 100–200 (2000) ĝis 1 000–5 000 (Fondaĵo IDO). Neniu kalkulis; la registro de Finnlando listigas 25 homojn, kiuj havas Idon kiel gepatran lingvon. Taksoj pri Esperanto komenciĝas je ĉirkaŭ 60 000.

#Kial Ido apartiĝis de Esperanto?

Couturat kaj Beaufront volis forigi tion, kion ili rigardis kiel mankojn de Esperanto, kaj komitato de la Delegacio subtenis ilian projekton en Oktobro 1907. Plej multaj esperantistoj rifuzis ŝanĝi lingvon jam fiksitan de la Fundamento de 1905.

#Ĉu Ido ankoraŭ estas uzata?

Malgrandskale. ULI okazigas jarajn kunvenojn, la revuo Progreso aperas, kaj la Ido-Vikipedio havas 64 732 artikolojn. La ĉiutaga uzo estas multe pli malgranda ol tiu de Esperanto.

#Kio estis la Delegitaro kaj la Lingva Komitato?

La Delegacio por la adopto de internacia helplingvo (en la Esperanta literaturo ankaŭ Delegitaro; la Esperanta Vikipedio nomas ĝin „Delegacio por alpreno de la lingvo internacia”) estis la societo, kiun Leau kaj Couturat fondis en 1901; ĝia komitato kunsidis en Parizo en 1907. La Lingva Komitato estis la lingva instanco de la Esperanto-movado, fondita dum la Unua Universala Kongreso en Bulonjo-ĉe-Maro en 1905 kun Émile Boirac kiel prezidanto. En 1948 ĝi kunfandiĝis kun sia Akademio en la nunan Akademion de Esperanto.

#Fontoj

• Wikipedia (angle), Ido, Comparison between Esperanto and Ido, Delegation for the Adoption of an International Auxiliary Language, Louis de Beaufront, 1894 Esperanto reform project, Union for the International Language Ido
• Wikipedia (france), Délégation pour l'adoption d'une langue auxiliaire internationale; Wikipedia (germane), Ido (Sprache)
• Vikipedio, Esperanto kaj Ido komparataj (citante la Enciklopedion de Esperanto), Ido, Ido-movado, Delegacio por alpreno de la lingvo internacia, Lingva Komitato, Louis Couturat, Louis de Beaufront, Patro nia (teksto de Zamenhof el 1887, Unua Libro p. 19)
• Enciklopedio de Esperanto (Budapeŝto, Literatura Mondo, 1934), artikoloj „Ido”, „Ido kaj Esperanto” kaj „Reformoj en E”, retpaĝaj kopioj: parto 1, parto 3
• Otto Jespersen, History of our language (Ido) (1912, angla traduko); Henry Jacob, A Planned Auxiliary Language, ĉapitro pri Ido (1947); Léopold Leau, The Truth about the Delegation in 1907, Progreso, Aŭgusto 1933; Detlev Blanke, Internationale Plansprachen (Berlino, 1985), p. 187, kaj Ivo Lapenna, Ulrich Lins, Tazio Carlevaro, Esperanto en perspektivo (Roterdamo, 1974), p. 423, ambaŭ citataj en la germana Vikipedio: Ido (Sprache) kaj Wilhelm Ostwald
• MacTutor, Louis Couturat; Encyclopedia.com, Couturat, Louis
• Wikipedio (Ido), Ido (Patro nia de Beaufront, el Bulletin Français-Ido, nov.–dec. 1924, p. 288), Historio di Ido
• Beaufront, Kompleta Gramatiko Detaloza di la Linguo Internaciona Ido (1925), Quo esas Ido? kaj Substantivo en Vikifontaro
• PMEG, O-vortoj, A-vortoj, -id-, -in-, -end-; Reta Vortaro, ido; Vikivortaro (angla), grava, lego
• Fondaĵo IDO, IDO; Detlev Blanke (2000), citita en Sabine Fiedler, Phraseology in planned languages, De Gruyter, 2007, p. 779
• Statistics Finland, Population by language, table 11rm, kaj statistikoj de Wikimedia pri la Vikipedio en Esperanto kaj en Ido (ĉio konsultita la 8-an de Oktobro 2026)