Esperanto ve Ido: farklar, tarih ve konuşurlar

Ido, 1907’de Paris’te “reform edilmiş Esperanto” olarak sunulan bir planlı dildir. Esperanto’nun köklerini ve sabit dil bilgisel eklerini korur, ama aksanlı harfleri bırakır, çoğulu -i ile yapar, sıfatları isimle uyumlu kılmaz ve belirtme durumu ekini (-n) yalnızca alışılmadık kelime sırasında kullanır. Adı, Esperanto’da “soyundan gelen, yavru” anlamına gelen ido kelimesidir.

Uluslararası Yardımcı Dilin Benimsenmesi Heyeti’nin, filozof ve mantıkçı Louis Couturat’nın yönlendirdiği bir komitesi, Ekim 1907’de Esperanto’yu yalnızca “reformlarla” kabul etti. Esperanto konuşurlarının çoğu bunu izlemedi. Esperanto için en düşük orta tahmin bile (yaklaşık 60.000 konuşur), Ido için anılan en yüksek rakamın (5.000) on katından fazladır.

Volapük, Interlingua ve öbür rakipler için bkz. Esperanto ve öbür planlı diller.

#Konuşurlar: rakamlarla Esperanto ve Ido

Hiçbir nüfus sayımı iki dilin konuşurlarını dünya çapında saymaz; bu yüzden tüm konuşur rakamları tahmindir ve son satır farklı yılları karşılaştırır. “Etkin yazarlar”, önceki 30 gün içinde bir düzenleme yapanlardır.

#Tarih: 1907 komitesi ve ayrılık

Heyet, bilginlerin tek bir uluslararası dil seçmesi için Ocak 1901’de Léopold Leau ve Couturat tarafından kuruldu. 1907’ye gelindiğinde 310 derneğin ve yaklaşık 1.250 akademisyenin desteğini almıştı. Mayıs 1907’de Viyana’daki Uluslararası Akademiler Birliği kendini yetkisiz ilan edince Heyet kendi komitesini atadı.

Komite, 15–24 Ekim 1907 arasında Paris’te toplandı. Önde gelen bir Fransız Esperantist olan Louis de Beaufront Esperanto’yu sundu, çünkü kurallar onun yaratıcısının, Zamenhof’un bunu yapmasını engelliyordu. Sona doğru “Ido” imzalı adsız bir proje ortaya çıktı ve komite Esperanto’yu, değişiklikleri kalıcı bir komisyonun belirleyeceği koşuluyla ilke olarak kabul etti.

Beaufront 1908’de “Ido”nun kendisi olduğunu kabul etti. Enciklopedio de Esperanto (1934), Beaufront’un “baş yazar çıktığını ya da öyle ilan edildiğini” söyler; Detlev Blanke gibi sonraki yazarlar projeyi daha çok Couturat’nın işi, Beaufront’u ise onun kamuya dönük yüzü olarak görür. Kaynaklar, işin nasıl paylaşıldığı konusunda ayrılır.

Zamenhof benzer reformları 1894’te önermiş, okurları onları oylamada reddetmişti; 1907’de komitenin yetkisi olmadığı uyarısında bulundu. İngilizce Vikipedi, komisyonun Esperanto Dil Komitesi’ne reformları kabul etmesi için bir ay verdiğini ve yanıt gelmeyince ilişkileri kestiğini yazar. 1905 tarihli Fundamento, dilin çekirdeğini bağlayıcı kılmıştı (bkz. tarihçe).

Enciklopedio, Esperanto önderlerinin yaklaşık %20’sinin, ama sıradan Esperantistlerin yalnızca %3–4’ünün geçtiğini söyler. Esperantistler komitenin meşruiyetine itiraz eder: 12 üyesinden yalnızca dördünün katıldığını söylerler. Ido’nun dil bilgisi ise, Esperanto’nun değişikliklerle benimsenmesine ilişkin oylamanın oybirliğiyle yapıldığını söyleyerek yanıt verir ve ayrılığı sözlerini unutanlara bağlar.

#1907’den sonra Ido

Ido taraftarları bir Akademi kurdu ve 1908’de aylık Progreso dergisini çıkardı. Heyet, bugün de resmî organı olan Uluslararası Dil Ido Birliği’ni (ULI) kurduktan sonra 31 Temmuz 1910’da dağıldı.

Couturat, Birinci Dünya Savaşı’nın başında, 3 Ağustos 1914’te bir araba çarpışmasında öldü. 1928’de Otto Jespersen kendi dili Novial için ayrıldı. Ido 1922’den beri pek değişmedi.

#Dil bilgisi ve kelime dağarcığında başlıca farklar

Esperanto tarafı için bkz. belirtme durumu ve isimler ve sıfatlar. Ido’da frato tek başına “kardeş” demektir.

İki dil birbirine yakındır: Almanca Vikipedi, Detlev Blanke’yi izleyerek dil bilgisi ve kelime dağarcığındaki farkı en çok %15 olarak belirler. Yanıltıcı benzerlikler de vardır: grava Esperanto’da “önemli”, Ido’da ise “ağır” demektir; legi “okumak” demektir, Ido’da ise “yasalar”. Vikipedio, Esperanto’da 1953’ten beri resmî olan -end- ekinin kökenini Ido’ya bağlar.

#İki dilde Rab’bin Duası

Rab’bin Duası’nın başlangıcı: Zamenhof’un ilk Esperanto ders kitabındaki (1887) ifadesi ve Beaufront’un 1924’te basılan Ido çevirisi. Zamenhof 1917’de, Beaufront 1935’te öldü.

Esperanto:

Patro nia, kiu estas en la ĉielo, sankta estu Via nomo, venu reĝeco Via, estu volo Via, kiel en la ĉielo, tiel ankaŭ sur la tero.

Ido:

Patro nia qua esas en la cieli, Vua nomo santigesez; Vua regno arivez; Vua volo esez obediata, quale en la cielo, anke (tale) sur la tero.

Türkçe: Göklerdeki Babamız, adın kutsal kılınsın; egemenliğin gelsin; gökte olduğu gibi yeryüzünde de isteğin yerine gelsin.

kiu estas ile qua esas (“olan”), kiel ile quale (“gibi”), ankaŭ ile anke (“de, ayrıca”) çiftlerini karşılaştırın. Esperanto’daki emir biçimi estu, Ido’daki ise esez’dir. Daha fazlası örnek metinlerimizde.

#Hangisini öğrenmelisiniz: Esperanto mu, Ido mu?

Konuşacak insanlar istiyorsanız Esperanto’yu öğrenin; kuralları sizi çekiyorsa Ido’yu düşünün.

Ido, aksanlı harflerden ve durum eklerinden hoşlanmayan ya da Roman dillerini iyi bilen bir öğrenene uygundur. Küçük Prens’in, Mezmurlar’ın ve Luka İncili’nin çevirileri ve Progreso gibi dergileri vardır, ama topluluğu küçüktür; bu yüzden konuşma ortakları, kurslar ve kitaplar azdır.

Esperanto aynı temel dil bilgisine ek olarak ana dili konuşurlara, yıllık kongrelere, büyük bir Vikipedi’ye, ücretsiz bir kursa ve uzun bir edebiyata sahiptir. Aksanları ve belirtme durumu olağan itirazlardır (Esperanto eleştirisi). İki dil birbirine yakın olduğu için birini öğrenmek, ötekini okumaya bir başlangıç sağlar.

#Sık sorulan sorular

#Esperanto ile Ido arasındaki fark nedir?

Ido, 1907’de reform edilen Esperanto’dur. Aksanlı harfi yoktur; çoğulu -i’dir, sıfatları değişmez, belirtme durumu yalnızca gerektiğinde kullanılır, kökleri cinsiyet bildirmez ve kelime dağarcığı Roman dillerine daha yakındır.

#Ido, Esperanto’dan daha mı kolay?

Ido bazı dil bilgisel ekleri ve aksanlı harfleri kaldırır; birçok öğrenen bunu sever. Ama fazladan son ekler, daha az düzenli soru kelimeleri ve ikili harflere (digraflara) dayanan bir yazım getirir. Öğrenme sürelerini karşılaştıran yayımlanmış bir deney bulamadık; bu yüzden “daha kolay”, dillerinize ve amaçlarınıza bağlıdır.

#Ido’yu kaç kişi konuşuyor?

Yayımlanmış tahminler 100–200’den (2000) 1.000–5.000’e (Ido Vakfı) kadar uzanır. Kimse saymadı; Finlandiya’nın kayıtlarında ana dili Ido olan 25 kişi görünür. Esperanto tahminleri yaklaşık 60.000’den başlar.

#Ido neden Esperanto’dan ayrıldı?

Couturat ve Beaufront, Esperanto’nun kusur saydıkları yönlerini gidermek istedi; Heyet’in bir komitesi projelerini Ekim 1907’de destekledi. Esperantistlerin çoğu, 1905 tarihli Fundamento ile zaten sabitlenmiş bir dili değiştirmeyi reddetti.

#Ido hâlâ kullanılıyor mu?

Küçük ölçekte. ULI yıllık toplantılar düzenler, Progreso çıkar ve Ido Vikipedisi’nin 64.732 maddesi vardır. Günlük kullanım Esperanto’nunkinden çok daha küçüktür.

#Kaynaklar

• Wikipedia, Ido, Comparison between Esperanto and Ido, Delegation for the Adoption of an International Auxiliary Language, Louis de Beaufront, 1894 Esperanto reform project, Union for the International Language Ido
• Wikipedia (fr), Délégation pour l'adoption d'une langue auxiliaire internationale; Wikipedia (de), Ido (Sprache)
• Vikipedio, Esperanto kaj Ido komparataj (Enciklopedio de Esperanto’dan alıntılar), Louis Couturat, Patro nia (Zamenhof’un 1887 metni, Unua Libro s. 19)
• Enciklopedio de Esperanto (Budapeşte, 1934), “Ido” ve “Reformoj en E” maddeleri, kopyalar: 1. bölüm ve 3. bölüm; Otto Jespersen, History of our language (Ido) (1912, İngilizce çeviri); Henry Jacob, A Planned Auxiliary Language, Ido bölümü (1947); Léopold Leau, The Truth about the Delegation in 1907, Progreso, Ağustos 1933; Detlev Blanke, Internationale Plansprachen (Berlin, 1985), s. 187, ve Ivo Lapenna, Ulrich Lins, Tazio Carlevaro, Esperanto en perspektivo (Rotterdam, 1974), s. 423, ikisi de Almanca Vikipedi’de anıldığı gibi: Ido (Sprache) ve Wilhelm Ostwald
• MacTutor, Louis Couturat; Encyclopedia.com, Couturat, Louis
• Wikipedio, Ido (Beaufront’un Patro nia’sı, Bulletin Français-Ido, Kasım–Aralık 1924, s. 288), Historio di Ido
• Beaufront, Kompleta Gramatiko Detaloza di la Linguo Internaciona Ido (1925), Wikisource’ta Quo esas Ido? ve Substantivo
• PMEG, O-vortoj, A-vortoj, -in-, -end-; Wiktionary, grava, lego
• Ido Vakfı, IDO; Detlev Blanke (2000), Sabine Fiedler’de anıldığı gibi, Phraseology in planned languages, De Gruyter, 2007, s. 779
• Statistics Finland, Population by language, table 11rm ve Esperanto ile Ido Vikipedileri için Wikimedia istatistikleri (hepsi 8 Ekim 2026’da alındı)