Esperantopedia

Twoje kontoZnajomiWiadomościUstawieniaPanel admina

Gramatyka

16 reguł gramatyki esperanto – objaśnienie

Oficjalny rdzeń gramatyki esperanta: krótki, spisany w latach 80. XIX wieku i wciąż obowiązujący.

Aktualizacja: 7 min czytania

16 reguł to część gramatyczna Fundamento de Esperanto, książki z 1905 roku, która definiuje język. L. L. Zamenhof ogłosił je po raz pierwszy w Unua Libro, wydanej po rosyjsku w Warszawie 26 lipca 1887 roku; wydanie polskie ukazało się jeszcze w tym samym roku. Reguły obejmują końcówki, czasy, zaimki, akcent i kilka zasad ogólnych.

Reguły są wiążące, ale niekompletne. Deklaracja bulońska (1905) uczyniła Fundamento nienaruszalnym: nikt nie może go zmieniać, choć wolno dodawać nowe słowa i oficjalne decyzje.

Oficjalny tekst istnieje po francusku, angielsku, niemiecku, rosyjsku i polsku. Polak może więc czytać reguły w oryginale – w języku z 1905 roku, z „przedimkiem” zamiast „rodzajnika” i „zgłoską” zamiast „sylaby”. Przekłady na esperanto istnieją, ale nie należą do Fundamento.

Przed regułami: alfabet

Gramatyka zaczyna się od 28-literowego alfabetu, w którym każda litera ma jeden dźwięk, w tym ĉ, ĝ, ĥ, ĵ, ŝ i ŭ. Polska wersja objaśnia je wprost polskimi odpowiednikami: ĉ = cz, ĝ = dż, ĥ = ch, ĵ = ż, ŝ = sz, ŭ = krótkie u. Dalej są dwie uwagi: ŭ występuje tylko po samogłoskach, a drukarnie bez liter z daszkiem mogą pisać zamiast nich ch, gh, hh, jh, sh, u. Pełny przewodnik: alfabet esperanto.

Części mowy (reguły 1–8)

Reguła 1: rodzajnik

Jest jeden rodzajnik, la, taki sam dla wszystkich rodzajów, liczb i przypadków. Rodzajnika nieokreślonego nie ma, więc domo to po prostu „dom”. Reguła pozwala nawet początkującym na razie pomijać la. Więcej: rodzajnik la.

Reguła 2: rzeczowniki

Rzeczowniki kończą się na -o, a liczba mnoga dodaje -j. Przypadki są tylko dwa: forma podstawowa (mianownik) i biernik z -n. Pozostałe relacje wyrażają przyimki: patro – „ojciec”, patroj – „ojcowie”, patron – „ojca” (dopełnienie), de la patro – „ojca” (czyj?), al la patro – „ojcu”.

Reguła 3: przymiotniki

Przymiotniki kończą się na -a i przyjmują -j oraz -n tak jak rzeczowniki. Stopniowanie tworzą słowa pli – „bardziej”, plej – „najbardziej” i ol – „niż”: pli blanka ol neĝo – „bielszy niż śnieg”. Więcej: rzeczowniki i przymiotniki.

Reguła 4: liczebniki

Podstawowe liczebniki to unu, du, tri, kvar, kvin, ses, sep, ok, naŭ, dek, cent, mil (1–10, 100, 1000). Większe liczby składa się z nich: kvincent tridek tri – 533. Końcówki i przyrostki tworzą liczebniki porządkowe (kvara – „czwarty”), mnożne (-obl-), ułamkowe (-on-) i zbiorowe (-op-), a po wyraża podział: po kvin – „po pięć”.

Reguła 5: zaimki

Zaimki osobowe to mi, vi, li, ŝi, ĝi, si, ni, ili, oni. Końcówka -a tworzy zaimek dzierżawczy, mia – „mój”, a zaimki przyjmują -n jak rzeczowniki: min – „mnie”. Więcej: zaimki.

Reguła 6: czasowniki

Czasowniki nie odmieniają się przez osoby ani liczby. Całą pracę wykonuje sześć końcówek: -i bezokolicznik, -as czas teraźniejszy, -is przeszły, -os przyszły, -us tryb warunkowy, -u rozkaz lub życzenie. Sześć imiesłowów (-ant-, -int-, -ont-, -at-, -it-, -ot-) wyraża stronę czynną i bierną.

Stronę bierną tworzy esti z imiesłowem biernym, a wykonawcę wprowadza de – „przez”: ŝi estas amata de ĉiuj – „jest kochana przez wszystkich”. Angielski tekst z 1905 roku nazywa -us „subjunctive”; dziś mówi się o trybie warunkowym. Więcej: czasowniki.

Reguła 7: przysłówki

Przysłówki kończą się na -e i stopniują się jak przymiotniki: mia frato kantas pli bone ol mi – „mój brat śpiewa lepiej niż ja”.

Reguła 8: przyimki

Po przyimkach stoi forma podstawowa (mianownik): kun la patro – „z ojcem”. Systematycznym wyjątkiem jest reguła 13, w której -n po przyimku miejsca oznacza kierunek. Polakowi to wygodne: zamiast pamiętać, że „z” łączy się z narzędnikiem, a „do” z dopełniaczem, zostawia rzeczownik w formie słownikowej.

Reguły ogólne (reguły 9–16)

Reguła 9: czytanie

Każde słowo czyta się dokładnie tak, jak się je pisze. Nie ma liter niemych.

Reguła 10: akcent

Akcent zawsze pada na przedostatnią sylabę: fa-mi-li-o, es-pe-ran-to. To ta sama zasada co w polszczyźnie – polski tekst Fundamento brzmi wręcz: „Akcent pada zawsze na przedostatnią zgłoskę”. Uwaga tylko na i przed samogłoską: w familio to osobna sylaba, więc akcent pada na li, a nie na mi jak w polskim słowie „familia”.

Reguła 11: wyrazy złożone

Złożenia tworzy się przez proste połączenie słów, z wyrazem głównym na końcu: vaporŝipo – „parowiec” (vapor- „para” + ŝip- „statek”). Tekst z 1905 roku oddziela dla uczących się części wyrazu apostrofami (patr'o), czego dziś się nie robi. Więcej: słowotwórstwo.

Reguła 12: przeczenie

Jedno przeczenie w zdaniu wystarczy. Jeśli w zdaniu jest inne słowo przeczące, ne się opuszcza: mi neniam vidis – „nigdy nie widziałem”, mi nenion vidis – „nic nie widziałem”. Polskie podwójne przeczenie („nic nie widziałem”) to tu błąd.

Reguła 13: kierunek

Aby wyrazić ruch ku miejscu, słowo przyjmuje -n: kie? – „gdzie?”, kien? – „dokąd?”; tie – „tam” (miejsce), tien – „tam” (kierunek); mi iras Parizon – „jadę do Paryża”. Dziś częściej mówi się al Parizo. Więcej: biernik.

Reguła 14: przyimek je

Każdy przyimek ma stałe znaczenie. Gdy żaden nie pasuje, używa się je, które samo nic nie znaczy: ĝoji je tio – „cieszyć się z tego”. Zamiast je można użyć biernika bez przyimka: ĝoji tion.

Reguła 15: wyrazy obce

Wyrazy międzynarodowe przyjmują pisownię esperancką i nic więcej. Zapożycza się tylko wyraz podstawowy, a pochodne tworzy się końcówkami esperanta: teatro – „teatr”, teatra – „teatralny”.

Reguła 16: apostrof

Końcowe -o rzeczownika i -a w la można opuścić i zastąpić apostrofem: de l' mondo – „świata”. Dziś zdarza się to prawie wyłącznie w poezji i piosenkach.

Czego 16 reguł nie obejmuje

Reguły spisano w latach 80. XIX wieku, w tradycyjnym stylu i z europejskiej perspektywy. Komentarz PMEG nazywa przekonanie, że esperanto ma tylko 16 reguł, częstym nieporozumieniem. Tematy, które reguły ledwie dotykają albo pomijają:

  • 45 słów tabelowych (kiu, tiu, ĉiu…) oraz znaczenia przedrostków i przyrostków – te pojawiają się za to w słowniku i ćwiczeniach Fundamento;
  • szyk zdania, pytania z ĉu i zdania podrzędne z ke – „że”;
  • kiedy używać zwrotnego si zamiast li czy ŝi;
  • biernik w datach i miarach (lundon – „w poniedziałek”, du horojn – „przez dwie godziny”);
  • jaki czas wyrażają imiesłowy – rozstrzygnęła to Akademia Esperanta decyzjami z 1967 i 1989 roku;
  • jak przyrostki -ig- i -iĝ- zmieniają czasowniki przechodnie w nieprzechodnie i odwrotnie.

Gdzie znaleźć pełną gramatykę

  • PMEG (Plena Manlibro de Esperanta Gramatiko) Bertila Wennergrena: najpełniejsze bezpłatne kompendium, dostępne w sieci od 1995 roku, napisane po esperancku. Wersja 15.5 pochodzi z czerwca 2024 roku.
  • Samo Fundamento: oprócz reguł jego Ekzercaro (ćwiczenia) i Universala Vortaro (słownik) pokazują gramatykę w użyciu. Słownik podaje znaczenia także po polsku.
  • Decyzje Akademii Esperanta: oficjalne wyjaśnienia, na przykład w sprawie imiesłowów.

Przykłady w zdaniach

  • La libro estas sur la tablo. – „Książka jest na stole.”
  • Mi vidas du katojn. – „Widzę dwa koty.”
  • La bluaj floroj estas tre belaj. – „Niebieskie kwiaty są bardzo piękne.”
  • En la klaso estas dudek tri lernantoj. – „W klasie jest dwudziestu trzech uczniów.”
  • Ŝi skribis al mi longan leteron. – „Napisała mi długi list.”
  • Hieraŭ mi laboris, hodiaŭ mi ripozas. – „Wczoraj pracowałem, dziś odpoczywam.”
  • Li kuras rapide. – „On biegnie szybko.”
  • Ni veturos al la maro per trajno. – „Pojedziemy nad morze pociągiem.”
  • Mia avino havas grandan legomĝardenon. – „Moja babcia ma duży ogród warzywny.”
  • Hodiaŭ neniu venis. – „Dzisiaj nikt nie przyszedł.”
  • La infanoj kuris en la parkon. – „Dzieci wbiegły do parku.”
  • Mi venos je la tria. – „Przyjdę o trzeciej.”

Częste pytania

Czy esperanto naprawdę ma tylko 16 reguł gramatycznych?

Nie. 16 reguł to oficjalny rdzeń, ale pomija szyk zdania, słowa tabelowe, użycie si i wiele więcej. Pełne gramatyki, takie jak PMEG, liczą setki stron.

Kto napisał 16 reguł i kiedy?

L. L. Zamenhof, twórca esperanta. Ukazały się po raz pierwszy w Unua Libro w 1887 roku, a w 1905 roku weszły do Fundamento de Esperanto.

Czy 16 reguł można zmienić?

Nie. Od Deklaracji bulońskiej (1905) Fundamento nie wolno zmieniać. Akademia Esperanta może dodawać słowa i wydawać decyzje, ale nie może przepisać reguł.

Czy istnieje oficjalna wersja 16 reguł po esperancku?

Nie. Oficjalne teksty są po francusku, angielsku, niemiecku, rosyjsku i polsku. Przekłady na esperanto, na przykład w PMEG, nie mają statusu oficjalnego.

Źródła

Jeśli Esperantopedia Ci pomogła, możesz ją wesprzeć.