Literatura esperancka: dzieła oryginalne i przekłady

Literatura esperancka to dorobek książek napisanych po esperancku lub przełożonych na esperanto od 1887 roku. Obejmuje oryginalną poezję, powieści i dramat – autorów takich jak Kálmán Kalocsay, Julio Baghy i William Auld – oraz przekłady klasyków światowych, od Hamleta (1894) i Biblii (1926) po Władcę Pierścieni (1995–97). Szacunki łącznej liczby tytułów sięgają od około 10 000 do ponad 25 000; pełnego spisu nie ma.

Literatura liczyła się od początku. Zamenhof sam tłumaczył sztuki i opowiadania, aby udowodnić, że język udźwignie poważną sztukę, a nie tylko listy i rozmówki.

#Jak zaczynała się literatura esperancka?

Zamenhof był pierwszym wielkim autorem. Przed opublikowaniem języka w 1887 roku i po nim dużo tłumaczył, aby go sprawdzać i wzbogacać. Jego Hamleto (Hamlet Szekspira) ukazał się w 1894 roku. W 1903 roku opracował Fundamenta Krestomatio, antologię tekstów wzorcowych wydaną przez Hachette w Paryżu, która przez dziesięciolecia była stylistycznym punktem odniesienia.

Wśród pierwszych tłumaczy był Antoni Grabowski, warszawski inżynier chemik, którego esperancka wersja polskiego eposu Adama Mickiewicza Pan Tadeusz (Sinjoro Tadeo) ukazała się w Warszawie w 1918 roku. Grabowski przygotował też antologię przekładów poetyckich El Parnaso de Popoloj (1913). Zamenhof napisał ponadto wiersz La Espero, który stał się hymnem ruchu – zobacz flagę i symbole.

#Czym była szkoła budapeszteńska?

Między wojnami Budapeszt stał się ośrodkiem literatury esperanckiej. Czasopismo Literatura Mondo („Świat Literacki”) ukazywało się w trzech okresach – 1922–27, 1931–38 i 1947–49 – a jego redaktorzy wyznaczali nowe standardy poezji i prozy.

Pomysł Baghy’ego, by urodziny Zamenhofa świętowały też książki, żyje jako Dzień Zamenhofa i Dzień Książki Esperanckiej 15 grudnia.

#Czym była szkoła szkocka?

Po 1945 roku w Wielkiej Brytanii wyłoniło się nowe pokolenie poetów. W 1952 roku czworo z nich – William Auld, John Dinwoodie, John Francis i Reto Rossetti – wydało wspólny zbiór Kvaropo („Kwartet”) w hiszpańskim wydawnictwie Stafeto. Krytycy nazywają ich „szkołą szkocką”.

William Auld (1924–2006) jest powszechnie uważany za najważniejszego poetę esperanckiego. Jego długi poemat La infana raso („Dziecięca rasa”, 1956) to cykl o przeszłości i przyszłości ludzkości, a później przełożył on Władcę Pierścieni. Marjorie Boulton (1924–2017), angielska poetka i uczona, opublikowała Kontralte (1955) i biografię Zamenhofa.

#Czy pisarz esperancki był nominowany do Nagrody Nobla?

Tak, według organizacji zgłaszających. Esperanckie Centrum PEN i stowarzyszenie pisarzy esperanckich (EVA) podały, że zgłaszały Williama Aulda do Literackiej Nagrody Nobla od 1999 roku aż do jego śmierci w 2006 roku; nekrologi wymieniają lata 1999, 2004 i 2006. Po nim zgłoszono Baldura Ragnarssona (Islandia) w 2007 roku, a Marjorie Boulton od 2008 roku do jej śmierci w 2017.

Tych twierdzeń nie da się jeszcze niezależnie sprawdzić: Fundacja Nobla utrzymuje nominacje w tajemnicy przez 50 lat. Żaden pisarz esperancki nie otrzymał nagrody.

Esperanckie Centrum PEN założono w 1991 roku, a do PEN International przyjęto je 10 września 1993 roku na kongresie PEN w Santiago de Compostela – to formalne uznanie esperanta za język literacki.

#Które współczesne książki esperanckie są najbardziej znane?

Pełny przegląd, standardowe opracowanie po angielsku, to Concise Encyclopedia of the Original Literature of Esperanto Geoffreya Suttona (Mondial, 2008, 740 stron).

#Które wielkie książki przełożono na esperanto?

Przekłady służą dwóm celom: dają czytelnikom dostęp do literatury światowej w jednym wspólnym języku i sprawdzają, co język potrafi wyrazić.

Zamenhof skończył tłumaczyć Stary Testament w 1915 roku, dwa lata przed śmiercią; pełna „Biblia londyńska”, łącząca go z Nowym Testamentem komitetu, ukazała się w 1926 roku.

#Kto wydaje książki esperanckie dziś?

Wydawnictwo esperanckie jest małe i międzynarodowe. Do znaczących wydawców i periodyków należą:

• Stafeto (La Laguna, Hiszpania) – prowadzone przez Juana Régulo Péreza w latach 1952–1975; wydało 93 książki, w tym poezję Aulda i Boulton.
• Flandra Esperanto-Ligo (Antwerpia) – książki i magazyn informacyjny Monato, wydawany od 1980 roku.
• Sezonoj (Kaliningrad) – beletrystyka, Tolkien i czasopismo La Ondo de Esperanto.
• Mondial (Nowy Jork) – powieści, encyklopedia Suttona i czasopismo literackie Beletra Almanako (od 2007).
• Fonto (Brazylia) – Gerda malaperis! i Boska Komedia Dondiego.
• Światowy Związek Esperantystów – miesięcznik Esperanto, wydawany od 1905 roku, i duży katalog książek. Zobacz organizacje esperanckie.

#Ile książek istnieje po esperancku?

Nie ma wiarygodnego spisu. Publikowane szacunki bardzo się różnią:

• Około 10 000 tytułów około roku 2000 (przegląd badań EBSCO).
• Ponad 25 000 książek – często powtarzana, ale niepodparta źródłem liczba.
• W maju 2023 roku Bibliotekę im. Hectora Hodlera UEA przekazano Bibliotece Narodowej w Polsce, która opisała ją jako prawie 30 000 książek, roczników czasopism i pudeł ze zdjęciami i nagraniami – to łączna liczba różnych zasobów, a nie samych książek.
• Dział Języków Planowych Austriackiej Biblioteki Narodowej, założony w 1927 roku jako Muzeum Esperanta, ma około 45 000 woluminów drukowanych i 4 500 tytułów czasopism, dokumentuje około 500 języków planowych, w tym esperanto.

Ostrożne podsumowanie: po esperancku wydano dziesiątki tysięcy tytułów, z których kilka tysięcy to oryginalne utwory literackie.

#Częste pytania

#Czy istnieje oryginalna literatura po esperancku?

Tak. Od lat dziewięćdziesiątych XIX wieku pisarze publikują oryginalną poezję, powieści, opowiadania i sztuki. Do głównych autorów należą Kálmán Kalocsay, Julio Baghy, William Auld, Marjorie Boulton i Trevor Steele.

#Kto jest najsłynniejszym pisarzem esperanckim?

Najczęściej wymienia się szkockiego poetę Williama Aulda (1924–2006) za La infana raso (1956) i jego nominacje do Nobla. Wśród powieściopisarzy szeroko czytani są Julio Baghy i István Nemere.

#Czy Biblia została przełożona na esperanto?

Tak. Nowy Testament ukazał się w 1912 roku, a cała Biblia, ze Starym Testamentem w przekładzie Zamenhofa, w 1926 roku.

#Czy Władca Pierścieni jest dostępny po esperancku?

Tak. Przekład Williama Aulda, La Mastro de l' Ringoj, ukazał się w latach 1995–97, a drugie wydanie w 2007 roku.

#Jaka jest dobra pierwsza książka do czytania po esperancku?

Gerda malaperis! („Gerda zniknęła!”) Claude’a Pirona (1983) jest napisana dla uczących się: każdy rozdział dodaje nowe słownictwo i gramatykę w ramach powieści kryminalnej. Jest powszechnie używana na kursach i dostępna w druku. Książki, które można legalnie czytać za darmo, znajdziesz na naszej liście lektur.

#Źródła

• Wikipedia, Kálmán Kalocsay, Julio Baghy, William Auld, Marjorie Boulton, Baldur Ragnarsson, Trevor Steele, Jan Fethke
• Vikipedio, Literatura Mondo, Kvaropo, Stafeto, Gerda malaperis!
• Wikipedia, Esperanto PEN Centre i Vikipedio, Esperanta PEN-Centro
• Index.hr, "Esperantski pisci za Nobelovu nagradu nominirali Williama Aulda", 4 lutego 2003
• Wikipedia, Bible translations into Esperanto i Translations of The Lord of the Rings
• Project Gutenberg, Fundamenta Krestomatio i Hamleto
• Austriacka Biblioteka Narodowa, Department of Planned Languages
• Lustro Biblioteki, UEA library transferred to the National Library of Poland, maj 2023
• EBSCO Research Starters, Esperanto
• Geoffrey Sutton, Concise Encyclopedia of the Original Literature of Esperanto, Mondial, 2008
• Wikipedia (pl), Antoni Grabowski (esperantysta) (inżynier chemik, El Parnaso de Popoloj, 1913)