Esperanto edebiyatı: özgün eserler ve çeviriler

Esperanto edebiyatı, 1887’den beri Esperanto’yla yazılan ya da Esperanto’ya çevrilen kitapların bütünüdür. Kálmán Kalocsay, Julio Baghy ve William Auld gibi yazarların özgün şiir, roman ve oyunlarını ve Hamlet (1894) ve Kutsal Kitap’tan (1926) Yüzüklerin Efendisi’ne (1995–97) uzanan dünya klasiklerinin çevirilerini içerir. Toplam kitap sayısına ilişkin tahminler yaklaşık 10.000 ile 25.000’in üzeri arasında değişir; tam bir sayım yoktur.

Edebiyat en başından önemliydi. Zamenhof, dilin yalnızca mektupları ve konuşma kılavuzlarını değil ciddi sanatı da taşıyabileceğini kanıtlamak için oyunları ve hikâyeleri kendisi çevirdi.

#Esperanto edebiyatı nasıl başladı?

Zamenhof ilk büyük yazardı. Dili 1887’de yayımlamadan önce ve sonra, onu sınamak ve zenginleştirmek için çok sayıda çeviri yaptı. Hamleto (Shakespeare’in Hamlet’i) 1894’te çıktı. 1903’te, Paris’te Hachette tarafından yayımlanan ve onlarca yıl boyunca üslup açısından bir başvuru kaynağı olarak kalan örnek metinler antolojisi Fundamenta Krestomatio’yu derledi.

İlk çevirmenler arasında Antoni Grabowski vardı; onun Adam Mickiewicz’in Lehçe destanı Pan Tadeusz’un (Sinjoro Tadeo) Esperanto çevirisi 1918’de Varşova’da çıktı. Zamenhof ayrıca hareketin marşı olan La Espero şiirini yazdı – bkz. bayrak ve simgeler.

#Budapeşte okulu neydi?

İki dünya savaşı arasında Budapeşte, Esperanto edebiyatının merkezi oldu. Literatura Mondo (“Edebî Dünya”) dergisi üç dönemde çıktı – 1922–27, 1931–38 ve 1947–49 – ve editörleri şiir ve nesirde yeni ölçütler koydu.

Baghy’nin, Zamenhof’un doğum gününün kitapları da kutlaması yönündeki önerisi, 15 Aralık’ta Zamenhof Günü ve Esperanto Kitap Günü olarak sürüyor.

#İskoç okulu neydi?

1945’ten sonra Britanya’da yeni bir şair kuşağı ortaya çıktı. 1952’de bunlardan dördü – William Auld, John Dinwoodie, John Francis ve Reto Rossetti – İspanyol yayınevi Stafeto aracılığıyla ortak seçki Kvaropo’yu (“Dörtlü”) yayımladı. Eleştirmenler onlara “İskoç okulu” der.

William Auld (1924–2006) geniş çevrelerce en önemli Esperanto şairi sayılır. Uzun şiiri La infana raso (“Çocuk Irk”, 1956) insanlığın tarihi ve geleceği üzerine bir döngüdür; Auld sonradan Yüzüklerin Efendisi’ni de çevirdi. İngiliz şair ve akademisyen Marjorie Boulton (1924–2017) Kontralte (1955) kitabını ve Zamenhof’un bir biyografisini yayımladı.

#Bir Esperanto yazarı Nobel Ödülü’ne aday gösterildi mi?

Aday gösteren kuruluşlara göre evet. Esperanto PEN Merkezi ve Esperanto yazarlar derneği (EVA), William Auld’u 1999’dan 2006’daki ölümüne kadar Nobel Edebiyat Ödülü’ne aday gösterdiklerini bildirdi; anma yazıları 1999, 2004 ve 2006 yıllarını anar. Ondan sonra Baldur Ragnarsson (İzlanda) 2007’de, Marjorie Boulton ise 2008’den 2017’deki ölümüne kadar aday gösterildi.

Bu iddialar henüz bağımsız olarak doğrulanamaz: Nobel Vakfı adaylıkları 50 yıl gizli tutar. Hiçbir Esperanto yazarı ödülü kazanmadı.

Esperanto PEN Merkezi 1991’de kuruldu ve 10 Eylül 1993’te, Santiago de Compostela’daki PEN kongresinde PEN International’a kabul edildi – bu, Esperanto’nun bir edebiyat dili olarak biçimsel tanınmasıydı.

#Hangi modern Esperanto kitapları en çok tanınır?

Kapsamlı bir genel bakış için İngilizcedeki standart kaynak Geoffrey Sutton’un Concise Encyclopedia of the Original Literature of Esperanto (Mondial, 2008, 740 sayfa) kitabıdır.

#Esperanto’ya hangi büyük kitaplar çevrildi?

Çevirilerin iki amacı vardır: okurlara dünya edebiyatına tek bir ortak dilde erişim sağlarlar ve dilin neyi ifade edebildiğini sınarlar.

Zamenhof Eski Ahit çevirisini ölümünden iki yıl önce, 1915’te bitirdi; onu komitenin Yeni Ahit’iyle birleştiren tam “Londra Kutsal Kitabı” 1926’da çıktı.

#Türk edebiyatı Esperanto’ya çevrildi mi?

Evet, ancak doğrulayabildiğimiz örnekler az. Bu sayfada yalnızca iki bağımsız kaynakla doğrulayabildiğimiz çeviriyi anıyoruz; liste tam değildir. Bilinen örneklerden biri, şair Nâzım Hikmet Ran’ın (1902–1963) şiirlerinden oluşan Poezia antologio’dur. Kitabı Vasil Kadifeli Esperanto’ya çevirdi; New York’taki Mondial yayınevi 2016’da, UEA’nın Oriento-Okcidento (“Doğu–Batı”) dizisinin 51. kitabı olarak yayımladı. Libera Folio’nun 2016 yıl sonu değerlendirmesine göre kitap, bu önemli Türk şairini iki dilli sunar: Esperanto çevirilere özgün Türkçe dizeler eşlik eder. Kitap okuma listemizde da anılır.

Türk Esperantistlerinin ücretsiz aylık dergisi Turka Stelo (Ocak 2016 – Aralık 2022, 84 sayı) ise Esperanto öğrenenlere yönelik kısa okuma parçalarının yanı sıra tefrika çeviriler ve özgün yazılar yayımladı; bazı yazıların sonunda küçük Esperanto–Türkçe kelime listeleri yer aldı. Dergi hakkında daha fazlası için bkz. Esperanto kuruluşları ve Esperanto’nun tarihi.

#Esperanto kitaplarını bugün kimler yayımlıyor?

Esperanto yayıncılığı küçük ve uluslararasıdır. Başlıca yayınevleri ve süreli yayınlar şunlardır:

• Stafeto (La Laguna, İspanya) – 1952–1975 arasında Juan Régulo Pérez tarafından yönetildi; Auld’un ve Boulton’un şiirleri dâhil 93 kitap yayımladı.
• Flandra Esperanto-Ligo (Anvers) – kitaplar ve 1980’den beri yayımlanan Monato haber dergisi.
• Sezonoj (Kaliningrad) – kurmaca eserler, Tolkien ve La Ondo de Esperanto dergisi.
• Mondial (New York) – romanlar, Sutton ansiklopedisi ve Beletra Almanako edebiyat dergisi (2007’den beri).
• Fonto (Brezilya) – Gerda malaperis! ve Dondi’nin İlahi Komedya’sı.
• Esperanto Dünya Derneği – 1905’ten beri yayımlanan aylık Esperanto dergisi ve geniş bir kitap kataloğu. Bkz. Esperanto kuruluşları.

#Esperanto’da kaç kitap var?

Güvenilir bir sayım yoktur. Yayımlanmış tahminler çok geniş bir aralıkta değişir:

• 2000 dolaylarında yaklaşık 10.000 başlık (EBSCO araştırma özeti).
• 25.000’in üzerinde kitap: sık tekrarlanan ama kaynağı belirsiz bir rakam.
• Mayıs 2023’te UEA’nın Hector Hodler Kütüphanesi Polonya Ulusal Kütüphanesi’ne devredildi; kütüphane onu yaklaşık 30.000 kitap, süreli yayın yıllığı ile fotoğraf ve ses kaydı kutuları diye tanımladı – yalnızca kitapları değil, karışık ögeleri kapsayan bir sayım.
• 1927’de Esperanto Müzesi olarak kurulan Avusturya Ulusal Kütüphanesi’nin Planlı Diller Bölümü, Esperanto dâhil yaklaşık 500 planlı dili belgeleyen yaklaşık 45.000 basılı cilt ve 4.500 süreli yayın başlığı barındırır.

Temkinli bir özet: Esperanto’da on binlerce başlık yayımlandı; bunların birkaç bini özgün edebî eserdir.

#Sık sorulan sorular

#Esperanto’da özgün edebiyat var mı?

Evet. 1890’lardan beri yazarlar özgün şiir, roman, öykü ve oyun yayımladı. Başlıca yazarlar arasında Kálmán Kalocsay, Julio Baghy, William Auld, Marjorie Boulton ve Trevor Steele var.

#En ünlü Esperanto yazarı kimdir?

En sık İskoç şair William Auld (1924–2006) anılır; La infana raso (1956) ve bildirilen Nobel adaylıkları yüzünden. Romancılar arasında Julio Baghy ve István Nemere çok okunur.

#Kutsal Kitap Esperanto’ya çevrildi mi?

Evet. Yeni Ahit 1912’de, Zamenhof’un Eski Ahit çevirisini de içeren tam Kutsal Kitap 1926’da yayımlandı.

#Yüzüklerin Efendisi Esperanto’da var mı?

Evet. William Auld’un çevirisi La Mastro de l’ Ringoj 1995–97’de, ikinci baskısıyla birlikte 2007’de yayımlandı.

#Esperanto’da okumaya başlamak için iyi bir ilk kitap hangisi?

Claude Piron’un Gerda malaperis! (1983) kitabı öğrenenler için yazılmıştır: her bölüm bir polisiye hikâyenin içinde yeni kelime ve dil bilgisi ekler. Kurslarda yaygın kullanılır ve basılı olarak satılır. Yasal olarak ücretsiz okuyabileceğiniz kitaplar için okuma listemize bakın.

#Kaynaklar

• Wikipedia, Kálmán Kalocsay, Julio Baghy, William Auld, Marjorie Boulton, Baldur Ragnarsson, Trevor Steele, Jan Fethke
• Vikipedio, Literatura Mondo, Kvaropo, Stafeto, Gerda malaperis!
• Wikipedia, Esperanto PEN Centre ve Vikipedio, Esperanta PEN-Centro
• Index.hr, “Esperantski pisci za Nobelovu nagradu nominirali Williama Aulda”, 4 Şubat 2003
• Wikipedia, Bible translations into Esperanto ve Translations of The Lord of the Rings
• Project Gutenberg, Fundamenta Krestomatio ve Hamleto
• Avusturya Ulusal Kütüphanesi, Planlı Diller Bölümü
• Lustro Biblioteki, UEA library transferred to the National Library of Poland, Mayıs 2023
• EBSCO Research Starters, Esperanto
• Geoffrey Sutton, Concise Encyclopedia of the Original Literature of Esperanto, Mondial, 2008
• Vikipedio, Serio Oriento-Okcidento (51. kitap, Nâzım Hikmet Ran, Poezia antologio, Vasil Kadifeli çevirisi, Mondial, 2016) ve Ĝermolisto de turkaj esperantistoj
• Libera Folio, “26 libroj de la jaro 2016”, 28 Aralık 2016 (kitabın Türkçe özgün dizelerle iki dilli olduğu)
• Vikipedio, Turka Stelo ve Esperanto-movado en Turkio; Turka Stelo arşivi