Esperanta literaturo: originalaj verkoj kaj tradukoj

Esperanta literaturo estas la tuto de libroj verkitaj en Esperanto aŭ tradukitaj en ĝin ekde 1887. Ĝi inkluzivas originalan poezion, romanojn kaj dramojn – de aŭtoroj kiel Kálmán Kalocsay, Julio Baghy kaj William Auld – kaj tradukojn de mondaj klasikaĵoj, de Hamleto (1894) kaj la Biblio (1926) ĝis La Mastro de l' Ringoj (1995–97). La taksoj pri la tuta nombro de titoloj varias de ĉirkaŭ 10 000 ĝis pli ol 25 000; plena kalkulo ne ekzistas.

Literaturo gravis jam de la komenco. Zamenhof mem tradukis dramojn kaj rakontojn por pruvi, ke la lingvo kapablas porti seriozan arton, ne nur leterojn kaj frazlibrojn.

#Kiel komenciĝis la Esperanta literaturo?

Zamenhof estis la unua grava aŭtoro. Antaŭ kaj post la publikigo de la lingvo en 1887 li multe tradukis por provi kaj riĉigi ĝin. Lia Hamleto (traduko de Hamlet de Shakespeare) aperis en 1894. En 1903 li kompilis la Fundamentan Krestomation, antologion de modelaj tekstoj, eldonitan de Hachette en Parizo, kiu dum jardekoj servis kiel stila referenco.

Fruaj tradukistoj inkluzivis Antoni Grabowski, kies Esperanta versio de la pola epopeo Pan Tadeusz de Adam Mickiewicz (Sinjoro Tadeo) aperis en Varsovio en 1918. Zamenhof ankaŭ verkis la poemon La Espero, kiu fariĝis la himno de la movado – vidu flagon kaj simbolojn. La Fundamenta Krestomatio kaj Hamleto estas libere legeblaj ĉe Project Gutenberg.

#Kio estis la budapeŝta skolo?

Inter la mondmilitoj Budapeŝto fariĝis la centro de la Esperanta literaturo. La revuo Literatura Mondo aperis en tri periodoj – 1922–27, 1931–38 kaj 1947–49 – kaj ĝiaj redaktoroj starigis novajn normojn por poezio kaj prozo.

La sugesto de Baghy, ke oni en la naskiĝtago de Zamenhof festu ankaŭ librojn, vivas plu kiel Zamenhofa Tago kaj Tago de la Esperanta Libro la 15-an de Decembro.

#Kio estis la skota skolo?

Post 1945 en Britio aperis nova generacio de poetoj. En 1952 kvar el ili – William Auld, John Dinwoodie, John Francis kaj Reto Rossetti – publikigis la komunan kolekton Kvaropo ĉe la hispana eldonejo Stafeto. Kritikistoj nomas ilin la „skota skolo”.

William Auld (1924–2006) estas vaste rigardata kiel la plej grava Esperanta poeto. Lia longa poemo La infana raso (1956) estas ciklo pri la historio kaj estonteco de la homaro, kaj poste li tradukis La Mastro de l' Ringoj. Marjorie Boulton (1924–2017), angla poetino kaj fakulino, publikigis Kontralte (1955) kaj biografion de Zamenhof.

#Ĉu Esperanta verkisto estis proponita por la Nobel-premio?

Jes, laŭ la proponintaj organizoj. La Esperanta PEN-Centro kaj la Esperantlingva Verkista Asocio (EVA) raportis, ke ili proponis William Auld por la Nobel-premio pri literaturo de 1999 ĝis lia morto en 2006; nekrologoj nomas la jarojn 1999, 2004 kaj 2006. Post li Baldur Ragnarsson (Islando) estis proponita en 2007, kaj Marjorie Boulton de 2008 ĝis ŝia morto en 2017.

Tiuj asertoj ankoraŭ ne estas sendepende kontroleblaj: la Fondaĵo Nobel sekretigas proponojn dum 50 jaroj. Neniu Esperanta verkisto gajnis.

La Esperanta PEN-Centro fondiĝis en 1991 kaj estis akceptita en PEN Internacia la 10-an de Septembro 1993, dum la PEN-kongreso en Santiago de Compostela – formala agnosko de Esperanto kiel literatura lingvo.

#Kiuj modernaj Esperantaj libroj estas plej konataj?

Por plena superrigardo, la norma referenca verko estas la anglalingva Concise Encyclopedia of the Original Literature of Esperanto de Geoffrey Sutton (Mondial, 2008, 740 paĝoj).

#Kiuj grandaj libroj estis tradukitaj en Esperanton?

Tradukoj servas du celojn: ili donas al legantoj aliron al monda literaturo en unu komuna lingvo, kaj ili provas, kion la lingvo kapablas esprimi.

Zamenhof finis la tradukon de la Malnova Testamento en 1915, du jarojn antaŭ sia morto; la kompleta „Londona Biblio”, kiu kombinis ĝin kun la Nova Testamento de la komitato, aperis en 1926.

#Kiu hodiaŭ eldonas Esperantajn librojn?

Esperanta eldonado estas malgranda kaj internacia. Rimarkindaj eldonejoj kaj periodaĵoj:

• Stafeto (La Laguna, Hispanio) – gvidata de Juan Régulo Pérez de 1952 ĝis 1975; eldonis 93 librojn, inkluzive de la poezio de Auld kaj Boulton.
• Flandra Esperanto-Ligo (Antverpeno) – libroj kaj la novaĵrevuo Monato, eldonata ekde 1980.
• Sezonoj (Kaliningrado) – prozo, Tolkien kaj la revuo La Ondo de Esperanto.
• Mondial (Novjorko) – romanoj, la enciklopedio de Sutton kaj la literatura revuo Beletra Almanako (ekde 2007).
• Fonto (Brazilo) – Gerda malaperis! kaj La Dia Komedio de Dondi.
• La Universala Esperanto-Asocio – la monata revuo Esperanto, eldonata ekde 1905, kaj granda katalogo de libroj. Vidu Esperantajn organizojn.

#Kiom da libroj ekzistas en Esperanto?

Neniu fidinda kalkulo ekzistas. La publikigitaj taksoj varias vaste:

• Ĉirkaŭ 10 000 titoloj ĝis ĉirkaŭ la jaro 2000 (superrigardo de EBSCO).
• Pli ol 25 000 libroj, ofte ripetata sed nefontita cifero.
• En Majo 2023 la Biblioteko Hector Hodler de UEA estis transdonita al la Nacia Biblioteko de Pollando, kiu priskribis ĝin kiel preskaŭ 30 000 librojn, jarkolektojn de periodaĵoj kaj skatolojn da fotoj kaj sonregistraĵoj – miksita kalkulo, ne nur de libroj.
• La Kolekto por Planlingvoj de la Aŭstria Nacia Biblioteko, fondita en 1927 kiel Esperantomuzeo, posedas ĉirkaŭ 45 000 presitajn volumojn kaj 4 500 titolojn de periodaĵoj, kaj dokumentas ĉirkaŭ 500 planlingvojn, inkluzive de Esperanto.

Singarda resumo: en Esperanto aperis dekoj da miloj da titoloj, el kiuj kelkaj mil estas originalaj literaturaj verkoj.

#Por esperantistoj: kie trovi kaj kiel subteni la literaturon

Kiu serĉas libron, trovas la grandan katalogon de UEA (la Libroservo) kaj la ofertojn de la menciitaj eldonejoj. Verkistoj kaj tradukistoj organizas sin en la Esperantlingva Verkista Asocio (EVA) kaj en la Esperanta PEN-Centro. Kiu volas legi senpage, trovas ĉe Project Gutenberg klasikaĵojn kiel la Fundamenta Krestomatio kaj Hamleto. Por la unua legado en Esperanto taŭgas Gerda malaperis!.

#Oftaj demandoj

#Ĉu ekzistas originala literaturo en Esperanto?

Jes. Ekde la 1890-aj jaroj verkistoj publikigis originalan poezion, romanojn, novelojn kaj dramojn. Gravaj aŭtoroj estas Kálmán Kalocsay, Julio Baghy, William Auld, Marjorie Boulton kaj Trevor Steele.

#Kiu estas la plej fama Esperanta verkisto?

Plej ofte oni nomas la skotan poeton William Auld (1924–2006), pro La infana raso (1956) kaj liaj raportitaj Nobel-proponoj. Inter romanistoj Julio Baghy kaj István Nemere estas vaste legataj.

#Ĉu la Biblio estas tradukita en Esperanton?

Jes. La Nova Testamento estis publikigita en 1912 kaj la kompleta Biblio, kun la traduko de la Malnova Testamento de Zamenhof, en 1926.

#Ĉu La Mastro de l' Ringoj ekzistas en Esperanto?

Jes. La traduko de William Auld, La Mastro de l' Ringoj, aperis en 1995–97, kun dua eldono en 2007.

#Kiu estas bona unua libro por legi en Esperanto?

Gerda malaperis! (1983) de Claude Piron estas verkita por lernantoj: ĉiu ĉapitro aldonas novan vortprovizon kaj gramatikon ene de detektiva rakonto. Ĝi estas vaste uzata en kursoj kaj aĉetebla presita. Librojn, kiujn oni rajtas legi senpage, vidu en nia legolisto.

#Fontoj

• Wikipedia (angle), Kálmán Kalocsay, Julio Baghy, William Auld, Marjorie Boulton, Baldur Ragnarsson, Trevor Steele, Jan Fethke
• Vikipedio, Literatura Mondo, Kvaropo, Stafeto, Gerda malaperis!
• Wikipedia (angle), Esperanto PEN Centre kaj Vikipedio, Esperanta PEN-Centro
• Index.hr, "Esperantski pisci za Nobelovu nagradu nominirali Williama Aulda", 4-a de Februaro 2003
• Wikipedia (angle), Bible translations into Esperanto kaj Translations of The Lord of the Rings
• Project Gutenberg, Fundamenta Krestomatio kaj Hamleto
• Aŭstria Nacia Biblioteko, Kolekto por Planlingvoj
• Lustro Biblioteki, biblioteko de UEA transdonita al la Nacia Biblioteko de Pollando, Majo 2023
• EBSCO Research Starters, Esperanto
• Geoffrey Sutton, Concise Encyclopedia of the Original Literature of Esperanto, Mondial, 2008