Esperanto ünlemleri: ho, ve, hura, nu ve yansıma kelimeler

Esperanto’nun dokuz resmî ünlemi vardır: adiaŭ, bis, fi, ha, he, ho, hura, nu ve ve. Ünlem, bir duyguyu dile getiren ya da dikkat çağıran kısa bir kelimedir. Olağan dil bilgisinin dışında durur: eki yoktur, durum almaz ve cümlenin öbür kelimeleriyle ilişkiye girmez, ama çoğu zaman tek başına eksiksiz bir söz oluşturur (PMEG). Aha, hej, oj, hm ve hayvan ile gürültü kelimeleri gibi diğerlerinin hepsi resmî değildir ve PMEG, konuşanların bu tür kelimeleri serbestçe türetebileceğini söyler.

Saluton! ve Dankon! gibi selamlar benzer görünür ama ünlem değildir; belirtme durumundaki isimlerdir. Aşağıda açıklanıyor.

#Dokuz resmî ünlem

Altısı 1905 tarihli Fundamento’da (Universala Vortaro ya da Ekzercaro içinde) vardı. Üçü sonradan Dil Komitesi ve Esperanto Akademisi tarafından eklendi: he (1909), hura (1921) ve bis (1929).

Fi, ha, ho ve nu örnekleri Zamenhof’un Ekzercaro’sundandır (§ 26). Durum ve tarihler Akademi’nin Akademia Vortaro’suna dayanır.

#Yaklaşık Türkçe karşılıklar

Türkçedeki ünlemlerden bazıları Esperanto’dakilere yakındır (anlamlar Türk Dil Kurumu sözlüğüne göredir). Birebir karşılık değildir; kullanım alanları farklı olabilir.

#Nu: her işe yarayan kelime

Nu, dikkate değer bir şeyin geleceğini duyurur. PMEG birçok kullanımını sıralar, aralarında şunlar var:

• sabırsızlık: Nu, iru pli rapide! – “Hadi, daha hızlı gidin!”
• razı olma: Nu, bone, mi venos. – “Peki, tamam, geleceğim.”
• duraksama: Nu... mi ne scias. – “Şey… bilmiyorum.”
• boyun eğme: Nu, tia estas la vivo. – “İşte hayat böyle.”
• avutma: Nu, nu, ĉio estos bone. – “Tamam, tamam, her şey yoluna girecek.”

ReVo, nu’nun bir bağlaç anlamı da olduğunu ekler; ardından gelen “!” ya da “...” ünlemi belli eder.

#Ho, ha, he, ve

Ho en genel olanıdır. Hitaptan önce (ho, Dio!) ve ho ve ile he ho gibi birleşimlerde yaygındır. Ha hayrete daha yakındır; ikilenince ha ha kahkahayı taklit eder. He birinin dikkatini çeker. Ve üzüntüyü anlatır ve uyarı da olabilir: Ve al vi, se vi tion faros! – “Bunu yaparsanız vay halinize!”

#Adiaŭ ve bis günlük kullanımda

PMEG, adiaŭ’nun pratikte az kullanıldığını belirtir. İnsanlar genellikle yeni bir buluşma bekleyen ĝis (la) revido! ya da ĝis! der; bkz. selamlaşma. Bis sanat ve müzik ortamlarıyla sınırlıdır ve o da nadirdir; konuşanlar daha çok pli, plian ya da denove der.

#Resmî olmayan ünlemler

PMEG kırktan fazla örnek sıralar ve biçim ile anlamların konuşana ve duruma göre değiştiğini, bu yüzden karşılıkların fazla ciddiye alınmaması gerektiğini ekler. Resmî olmayan, yanlış demek değildir: bu kelimeler konuşmada ve yazıda normaldir.

Acıyı anlatan aŭ “ay”, “veya” anlamındaki aŭ bağlacıyla aynı yazılır; bağlam ikisini ayırır. PMEG’in listesinde hej bir selamlama değildir: “merhaba” için Saluton! kullanın.

#Yansıma kelimeler ve hayvan sesleri

Yansıma kelimeler dilin en serbest kısmıdır. PMEG dil bilgisi kurallarının bunlara uygulanmadığını ve olağan ses kurallarını çiğneyebileceklerini söyler: sss’te üç aynı ünsüz var, ünlü ise yok.

• Puf! La libro falis de la breto. – “Güm! Kitap raftan düştü.”
• La anaso diras “gik gak”, kaj la rano diras “kva”. – “Ördek ‘gik gak’, kurbağa ‘kva’ der.”

Hayvan sesleri her dilde farklı duyulur: Türkçede ördeğin sesi “vak vak” diye yazılır (Türk Dil Kurumu), Esperanto’da ise gik gak.

Her kök, dil bilgisel ekini atarak ünlem ya da ses hâline gelebilir. PMEG şu örnekleri verir: halt! (halti’den), ek! “başla!”, eks! “şunu uzaklaştırın!” ve help!. Fiillerden ek atılarak, bazen değişikliklerle ses türetilir: kraki → krak!, plaŭdi → plaŭ!, boji → boj!, tinti → tin tin!, pafi → pif, paf!. PMEG bunun az ve yalnızca tek ünlülü köklerle yapılmasını önerir, çünkü çıplak bir rapid! vurguyu belirsiz bırakır.

#Ünlemlerden türeyen kelimeler

Resmî bir ünlemin eki yoktur, ama bazılarının olağan eklerle türemiş kelimeleri vardır (bkz. kelime türetme). Şu biçimler PMEG ya da ReVo’da doğrulanmıştır:

• Ni adiaŭis niajn amikojn en la stacidomo. – “Arkadaşlarımızla istasyonda vedalaştık.”
• La infanoj huraas. – “Çocuklar ‘yaşasın’ diye bağırıyor.”

PMEG ve ReVo he, ho ya da nu için türev kelime vermez, bu yüzden uydurmayın.

#Saluton ve Dankon ünlem değildir

Saluton! “Merhaba!” ve Dankon! “Teşekkürler!” ünlem gibi görünür ama belirtme durumu ekli isimlerdir. PMEG bunları kısaltılmış cümleler sayar: Saluton! = (Mi donas al vi) saluton “(Size) bir selam (veriyorum)”, Dankon! = (Mi donas al vi) dankon. Aynısı Bonan matenon! için de geçerlidir – “(Size) iyi sabahlar (diliyorum)”. -n, artık söylenmeyen bir fiilin nesnesini işaretler. Yanıtlar için bkz. nezaket sözleri.

Yalnızca ünlem gibi görünen diğer ifadeler:

• Jes, ne, jen zarf benzeri parçacıklardır (zarflar).
• Pardonu!, Bonvolu!, Helpu! -u ile kurulmuş emir kipidir.
• Kia bela tago! bir korelatifle kurulmuştur; PMEG Kia ĝoja festo! örneğini ünlemler arasında değil, kısaltılmış cümleler arasında sayar.

#Okunuş ve yazım

Normalde vurgu sondan bir önceki ünlüye düşer (bkz. alfabe): HU-ra, A-ha, HO-la. PMEG, ünlemlerin çoğu zaman yazımın önerdiğinden farklı bir vurgu aldığını belirtir. O zaman kelimeyi bölmeyi ya da yeniden yazmayı önerir ki yazım sese uysun.

Telefon çağrısı ha lo’dur ve her zaman “ha-LO” diye söylenir. Halo diye yazılsaydı, HA-lo diye vurgulanan olağan halo ismi gibi okunurdu. Türkçede telefonu açarken “Alo” denir; ha lo ona karşılık gelir. ŭ harfi normalde a ya da e’den sonra gelir, ama Akademi 2023’te ünlemlerde ve yansıma kelimelerde onu başka konumlarda da kabul etti, ŭa ve kŭaks gibi.

#Kullanım ve kültür

• ReVo’nun ve, ho, nu ve hura için verdiği alıntıların çoğu Zamenhof’un Andersen, Schiller ve Eski Ahit çevirilerindendir. Preĝo sub la Verda Standardo şiiri “güçlü, bedensiz Gizem”e seslenişinde ho kullanır.
• PMEG, ha lo’yu özellikle telefonda kullanılan bir seslenme olarak tanımlar. ReVo, bir kullanım kılavuzundan alıntı yaparak orada saluton’u yeğler.

#Cümlelerde örnekler

• Ho, kia bela vespero! – “Oh, ne güzel bir akşam!”
• Ha, jen vi estas! – “Ah, işte buradasın!”
• He, atendu min! – “Hey, beni bekle!”
• Nu, kion ni faru nun? – “Peki, şimdi ne yapalım?”
• Ve, la lasta buso jam foriris! – “Eyvah, son otobüs çoktan gitti!”
• Fi, kia malpura ĉambro! – “İyy, ne pis bir oda!”
• Hura, morgaŭ komenciĝas la ferioj! – “Yaşasın, yarın tatil başlıyor!”
• Post la koncerto ĉiuj kriis: Bis! Bis! – “Konserden sonra herkes bağırdı: Bis! Bis!”
• Adiaŭ, kara amiko! – “Elveda, sevgili dostum!”
• Aj, mi tranĉis mian fingron! – “Ay, parmağımı kestim!”

#Sık sorulan sorular

#Esperanto’da kaç ünlem var?

Dokuzu resmîdir: adiaŭ, bis, fi, ha, he, ho, hura, nu, ve. Çok daha fazlası resmî değildir ve konuşanlar yansıma kelimeleri serbestçe türetebilir.

#Saluton bir ünlem mi?

Hayır. Saluto “selam” isminin belirtme durumu -n almış biçimidir, Mi donas al vi saluton sözünün kısaltmasıdır. Dankon da aynı şekilde çalışır.

#Esperanto’da “ay” nasıl denir?

Acı için aj! ya da aŭ! kullanın. Oj! acı pişmanlığı ya da acıyı anlatır.

#Esperanto’da “yaşasın” kelimesi nedir?

Hura! Resmî bir ünlemdir, 1921’de eklendi. Tezahürat yapmak hurai’dir: La infanoj huraas.

#Ünlemler ek alabilir mi?

Bazıları alabilir: veo, adiaŭi, bisi, fia, hurai. Ho ve nu gibi diğerlerinin standart türevleri yoktur.

#Hura ve aha’da vurgu nereye düşer?

Kurala göre HU-ra ve A-ha’ya. Birçok konuşan hu-RA ve a-HA der; PMEG o zaman hu ra ve a ha yazmayı önerir.

#Kaynaklar

• PMEG 18. bölüm – Ünlemler ve yansıma kelimeler
• PMEG 18.1 – Resmî ünlemler
• PMEG 18.2 – Sıradan kökler ünlem olarak
• PMEG 18.3 – Resmî olmayan ünlemler ve yansıma kelimeler
• PMEG 18.4 – Okunuş ve yazım
• PMEG 32.3 – Kısaltılmış cümleler (Saluton!, Dankon!)
• Fundamento de Esperanto – Ekzercaro, § 26 ve Universala Vortaro
• Akademia Vortaro – her öğenin durumu ve Resmî Eklemelerin tarihlerini içeren notlar
• Akademio de Esperanto – ŭ harfi üzerine bildiri (9 Nisan 2023)
• ReVo (Reta Vortaro): ve, hura, nu, bis, adiaŭ, hola
• Güncel Türkçe Sözlük – Türk Dil Kurumu: elveda, öf, ay, eyvah, hadi, yaşasın, alo, vak vak
• Animal sounds – ducks – Omniglot (Türkçe “vak vak”)