Saluton kursu
Esperanto dersi 6: geçmiş ve gelecek zaman, günler
Tek bir ünlüyü değiştirin, zamanda yolculuk edin: laboris, laboras, laboros.
Her seferinde tek bir şey: diyalog satır satır, yeni kelimeler ses ve resimlerle, her ekranda bir alıştırma.
53 kelime19 alıştırma~21 dk
Bu derste geçmişten ve gelecekten söz etmeyi öğreneceksiniz. Esperanto’da üç zaman eki vardır – geçmiş için -is, şimdiki zaman için -as, gelecek için -os – ve hepsi her fiilde aynı biçimde işler. Ayrıca haftanın günlerini, hieraŭ “dün” ve morgaŭ “yarın” gibi kelimeleri ve “pazartesi günü” demeyi öğreneceksiniz.
Diyalog
Ana’nın bir haberi var. Bir salı akşamı Tomo’yu arıyor.
| Esperanto | Türkçe |
|---|---|
| Ana: Tomo! Mi havas grandan novaĵon! | Tomo! Büyük bir haberim var! |
| Tomo: Kio okazis? | Ne oldu? |
| Ana: Hieraŭ mi aĉetis flugbileton. En Julio mi iros al la Universala Kongreso! | Dün uçak bileti aldım. Temmuzda Esperanto Dünya Kongresi’ne gideceğim! |
| Tomo: Vere? Bonege! | Gerçekten mi? Harika! |
| Ana: Kaj vi? Vi ankaŭ venos, ĉu ne? | Ya sen? Sen de geleceksin, değil mi? |
| Tomo: Mi ankoraŭ ne decidis. Mi devos peti feriojn. | Henüz karar vermedim. İzin istemem gerekecek. |
| Ana: Vi devas veni! Ni finfine renkontiĝos! | Gelmek zorundasın! Sonunda buluşacağız! |
| Tomo: Vi pravas. Lundon mi parolos kun mia ĉefo. | Haklısın. Pazartesi şefimle konuşacağım. |
| Ana: Bone! Kaj kion vi faris dum la semajnfino? | Güzel! Peki hafta sonu ne yaptın? |
| Tomo: Sabaton mi vizitis mian avinon. Dimanĉon mi dormis la tutan tagon! | Cumartesi büyükannemi ziyaret ettim. Pazar günü bütün gün uyudum! |
| Ana: Ha ha! Mi ne dormis multe. Mi kantis kun la koruso en du koncertoj. | Ha ha! Ben pek uyumadım. Koroyla iki konserde şarkı söyledim. |
| Tomo: Kaj kion vi faros morgaŭ? | Peki yarın ne yapacaksın? |
| Ana: Morgaŭ mi havos ekzamenon pri biologio. Hodiaŭ mi devas studi! | Yarın biyoloji sınavım olacak. Bugün ders çalışmam lazım! |
| Tomo: Bonŝancon! Mi skribos al vi lundon, post la renkontiĝo kun la ĉefo. | Bol şans! Pazartesi, şefle görüşmeden sonra sana yazacağım. |
Cümle sonundaki ĉu ne? Türkçedeki “değil mi?” ile aynı işi görür: Vi venos, ĉu ne? – “Geleceksin, değil mi?”
Yeni kelimeler
| Esperanto | Türkçe | Notlar |
|---|---|---|
| hieraŭ | dün | |
| hodiaŭ | bugün | |
| morgaŭ | yarın | |
| ankoraŭ ne | henüz … değil | ankoraŭ “hâlâ” |
| finfine | sonunda, nihayet | |
| havi | sahip olmak; sahiplik için “var” | Mi havas… “…-im var” |
| aĉeti | satın almak | |
| iri | gitmek | |
| okazi | olmak, meydana gelmek | |
| decidi | karar vermek | |
| peti | rica etmek, istemek | |
| paroli | konuşmak | |
| viziti | ziyaret etmek | |
| dormi | uyumak | |
| skribi | yazmak | |
| renkontiĝi | buluşmak, karşılaşmak | renkontiĝo “buluşma, görüşme” |
| pravi | haklı olmak | Vi pravas. “Haklısın.” |
| novaĵo | haber | nova “yeni” kelimesinden |
| flugbileto | uçak bileti | flugi “uçmak” + bileto “bilet” |
| ferioj | tatil, izin | genellikle çoğul; ferio “izin günü” |
| ekzameno | sınav | |
| semajnfino | hafta sonu | semajno “hafta” + fino “son”, tıpkı Türkçedeki gibi |
| dum | sırasında, boyunca | |
| pri | hakkında, üzerine | ekzameno pri biologio “biyoloji sınavı” |
| post | -den sonra | post la renkontiĝo “görüşmeden sonra” |
| multe | çok | Mi ne dormis multe. “Pek uyumadım.” |
| tuta | bütün, tüm | la tutan tagon “bütün gün” |
| kongreso | kongre | la Universala Kongreso “Esperanto Dünya Kongresi” |
| bonŝancon! | bol şans! |
Dil bilgisi
Üç zaman, üç ek
Esperanto fiillerinde her zamanın bir eki vardır ve bu ek her kişi için aynıdır. Geçmiş için -as yerine -is, gelecek için -os koyun. Daha fazlası fiiller sayfasında.
| Mastar | Geçmiş -is | Şimdiki -as | Gelecek -os |
|---|---|---|---|
| esti – olmak | estis – idi | estas – -dir | estos – olacak |
| labori – çalışmak | laboris – çalıştı | laboras – çalışıyor | laboros – çalışacak |
| iri – gitmek | iris – gitti | iras – gidiyor | iros – gidecek |
| havi – sahip olmak | havis – sahipti | havas – sahiptir | havos – sahip olacak |
-is biçimi Türkçedeki “-dı” ve “-mış” geçmişlerinin ikisini de karşılar: Esperanto, olayı kendiniz görüp görmediğinizi ayırmaz. Türkçede “yemiştir” ya da “yedi” diyebileceğiniz bitmiş işler de -is ile söylenir: Mi jam manĝis – “Çoktan yedim”, Mi ankoraŭ ne decidis – “Henüz karar vermedim”.
| Esperanto | Türkçe |
|---|---|
| Hieraŭ mi aĉetis flugbileton. | Dün uçak bileti aldım. |
| Mi ankoraŭ ne decidis. | Henüz karar vermedim. |
| En Julio mi iros al la kongreso. | Temmuzda kongreye gideceğim. |
| Morgaŭ mi havos ekzamenon. | Yarın sınavım olacak. |
Türkçede planlar için çoğu zaman şimdiki zaman kullanılır – “Temmuzda kongreye gidiyorum” – Esperanto’da ise normalde -os: En Julio mi iros al la kongreso.
Türkçedeki “var” ve havi. Türkçede sahiplik “var” ile söylenir: “Büyük bir haberim var”. Esperanto’da ise havi “sahip olmak” fiili kullanılır ve sahip olunan şey nesnedir, yani -n alır: Mi havas grandan novaĵon. “Bir kedim var” Mi havas katon, “Yarın sınavım var” ise gelecek zamanla Morgaŭ mi havos ekzamenon olur.
Zaman kelimeleri
| Esperanto | Türkçe |
|---|---|
| antaŭhieraŭ | evvelki gün, dünden önceki gün |
| hieraŭ | dün |
| hodiaŭ | bugün |
| morgaŭ | yarın |
| postmorgaŭ | öbür gün |
| nun | şimdi |
| baldaŭ | yakında |
| jam | artık, çoktan, bile |
| ankoraŭ | hâlâ; ankoraŭ ne – henüz … değil |
| poste | sonra, daha sonra |
Haftanın günleri
Günler küçük harfle yazılan isimlerdir. Aylar ve tarihler için günler ve aylar sayfasına bakın.
| Esperanto | Türkçe |
|---|---|
| lundo | pazartesi |
| mardo | salı |
| merkredo | çarşamba |
| ĵaŭdo | perşembe |
| vendredo | cuma |
| sabato | cumartesi |
| dimanĉo | pazar |
“Pazartesi günü”, “pazartesileri”
“Pazartesi (günü)” demek için -n ya da en kullanın: lundon ya da en lundo. Türkçede “Pazartesi şefimle konuşacağım” cümlesinde gün adı ek almaz; Esperanto’da ise zamanı bildiren isim -n alır: Lundon mi parolos kun la ĉefo. Lunde zarfı ise “pazartesileri” demektir – her pazartesi ya da herhangi bir pazartesi. Aynı -n bir şeyin ne kadar sürdüğünü de gösterir: la tutan tagon “bütün gün”.
| Esperanto | Türkçe |
|---|---|
| Lundon mi parolos kun la ĉefo. | Pazartesi şefle konuşacağım. |
| Sabate mi kantas en koruso. | Cumartesileri bir koroda şarkı söylerim. |
| Mi dormis la tutan tagon. | Bütün gün uyudum. |
Alıştırmalar
Kültür köşesi
En yaygın kutlanan Esperanto bayramı Zamenhof Günü: dilin yaratıcısının doğum günü olan 15 Aralık. Zamenhof 1859’da Białystok’ta doğdu. 1920’lerden beri bu gün aynı zamanda Esperanto Kitap Günü’dür: konuşurlar Esperanto’da bir kitap satın alır ya da hediye eder. Yerel kulüpler konuşmalar, akşam yemekleri ya da bir doğum günü pastası için bir araya gelir. Daha fazlası için bkz. Zamenhof Günü.
Sık sorulan sorular
Türkçedeki “-dı” ile “-mış” farkı Esperanto’da nasıl verilir?
Çoğu zaman verilmez: ikisi de -is ile söylenir. Mi jam manĝis – “Çoktan yedim”. Bir bilgiyi başkasından duyduğunuzu belirtmek isterseniz bunu ayrı kelimelerle söylersiniz: Oni diras, ke… – “Denildiğine göre…”. Ortaçlarla kurulan bileşik biçimler de vardır, ama bunlar “-mış”ın “duyduğuma göre” anlamını değil, bir işin ne zaman bittiğini anlatır ve nadiren gerekir; onları kısaca 12. derste göreceksiniz.
Esperanto’da günler büyük harfle mi yazılır?
Hayır. Günler küçük harfle yazılır: lundo, sabato. Ay adları geleneksel olarak büyük harfle yazılır – Julio – ve başvuru dil bilgisi PMEG de bunu önerir, ama bugün birçok kişi onları küçük harfle yazar.
“Gelecek hafta” ve “geçen hafta” nasıl denir?
La venontan semajnon “gelecek hafta”, la pasintan semajnon ise “geçen hafta” demektir. İkisi de bir şeyin ne zaman olduğunu söylediği için -n alır.
Kaynaklar
- Fundamento de Esperanto – İngilizce dil bilgisi (6. kural, fiiller)
- PMEG: IS (geçmiş zaman)
- PMEG: Venonta tempo – OS-finaĵo (gelecek zaman)
- PMEG: N-finaĵo por tempopunkto (lundon)
- PMEG: Bazaj reguloj por E-vortoj (lunde, matene)
- PMEG: Majuskloj ĉe propraj nomoj (aylar ve günler)
- Wikipedia: Zamenhof Day (İngilizce)
Esperantopedia işinize yaradıysa ona destek olabilirsiniz.