Kurso Saluton
Esperanto-leciono 6: pasinta kaj estonta tempo, tagoj
Ŝanĝu unu vokalon, kaj vi moviĝas en la tempo: laboris, laboras, laboros.
Unu afero samtempe: la dialogo linio post linio, novaj vortoj kun sono kaj bildoj, unu ekzerco por ekrano.
53 vortoj19 ekzercoj~21 min
En ĉi tiu leciono vi lernas paroli pri la pasinteco kaj la estonteco. Esperanto havas tri tempajn finaĵojn – -is por la pasinteco, -as por la nuno kaj -os por la estonteco – kaj ili funkcias same ĉe ĉiu verbo. Vi ankaŭ lernas la tagojn de la semajno, vortojn kiel hieraŭ kaj morgaŭ, kaj kiel diri „en lundo”.
Dialogo
Ana havas novaĵon. Ŝi telefonas al Tomo mardon vespere.
| Dialogo | Alivorte |
|---|---|
| Ana: Tomo! Mi havas grandan novaĵon! | Ana volas rakonti ion gravan kaj novan. |
| Tomo: Kio okazis? | Tomo demandas, kio estas la novaĵo. |
| Ana: Hieraŭ mi aĉetis flugbileton. En Julio mi iros al la Universala Kongreso! | En la tago antaŭ hodiaŭ Ana aĉetis bileton por flugi per aviadilo. En Julio ŝi iros al la Universala Kongreso. |
| Tomo: Vere? Bonege! | Tomo miras kaj ĝojas. |
| Ana: Kaj vi? Vi ankaŭ venos, ĉu ne? | Ana esperas, ke Tomo ankaŭ venos al la kongreso. |
| Tomo: Mi ankoraŭ ne decidis. Mi devos peti feriojn. | Tomo ĝis nun ne faris decidon. Li devos peti tempon sen laboro. |
| Ana: Vi devas veni! Ni finfine renkontiĝos! | Ana tre volas, ke Tomo venu: post longa atendado ili vidos unu la alian en la reala vivo. |
| Tomo: Vi pravas. Lundon mi parolos kun mia ĉefo. | Tomo konsentas kun Ana. Lundon li parolos kun sia ĉefo. |
| Ana: Bone! Kaj kion vi faris dum la semajnfino? | Ana demandas pri la pasintaj sabato kaj dimanĉo. |
| Tomo: Sabaton mi vizitis mian avinon. Dimanĉon mi dormis la tutan tagon! | Sabaton Tomo iris al sia avino. Dimanĉon li dormis dum la tuta tago. |
| Ana: Ha ha! Mi ne dormis multe. Mi kantis kun la koruso en du koncertoj. | Ana dormis malmulte, ĉar ŝi kantis en du koncertoj. |
| Tomo: Kaj kion vi faros morgaŭ? | Tomo demandas pri la plano de Ana por la sekva tago. |
| Ana: Morgaŭ mi havos ekzamenon pri biologio. Hodiaŭ mi devas studi! | En la sekva tago Ana havos ekzamenon: oni kontrolos, ĉu ŝi scias biologion. Tial ŝi studas hodiaŭ. |
| Tomo: Bonŝancon! Mi skribos al vi lundon, post la renkontiĝo kun la ĉefo. | Tomo deziras sukceson al Ana. Lundon, post la interparolo kun la ĉefo, li skribos al ŝi. |
Ĉu ne? fine de frazo funkcias kiel „ĉu ne vere?”: la parolanto atendas konfirmon. Vi venos, ĉu ne? = Mi pensas, ke vi venos; ĉu tio estas vera?
Novaj vortoj
| Vorto | Klarigo | Rimarko |
|---|---|---|
| hieraŭ | la tago antaŭ hodiaŭ | |
| hodiaŭ | ĉi tiu tago | |
| morgaŭ | la tago post hodiaŭ | |
| ankoraŭ ne | ĝis nun ne, sed eble poste | ankoraŭ = ĝis nun kaj daŭre |
| finfine | post longa atendado | |
| havi | posedi ion aŭ esti ligita al ĝi | Mi havas novaĵon. |
| aĉeti | doni monon kaj ricevi aĵon | |
| iri | movi sin de unu loko al alia | |
| okazi | fariĝi en certa tempo | Kio okazis? = Kio estis la evento? |
| decidi | elekti post pensado | |
| peti | diri, ke oni volas ricevi ion | |
| paroli | diri vortojn per la voĉo | |
| viziti | iri al persono aŭ loko por rigardi aŭ renkonti | |
| dormi | ripozi kun fermitaj okuloj, kiel en la nokto | |
| skribi | fari literojn kaj vortojn sur papero aŭ ekrano | |
| renkontiĝi | veni kune, por ke ni vidu unu la alian | renkontiĝo = kunveno |
| pravi | diri tion, kio estas vera | Vi pravas. = Via opinio estas ĝusta. |
| novaĵo | io nova, kion oni ĵus ekscias | de nova |
| flugbileto | bileto, kiu permesas flugi per aviadilo | flugi + bileto |
| ferioj | tempo sen laboro aŭ lernejo, por ripozi | kutime plurale; ferio = unu libera tago |
| ekzameno | testo, per kiu oni kontrolas la scion | |
| semajnfino | sabato kaj dimanĉo | semajno + fino |
| dum | en la tempo de | dum la semajnfino |
| pri | koncerne; temas pri | ekzameno pri biologio |
| post | pli malfrue ol; la kontraŭo de antaŭ | post la renkontiĝo |
| multe | en granda kvanto; ne malmulte | Mi ne dormis multe. |
| tuta | kun ĉiuj partoj, de la komenco ĝis la fino | la tutan tagon |
| kongreso | granda renkontiĝo de multaj homoj | la Universala Kongreso = la ĉiujara monda kongreso de Esperanto |
| bonŝancon! | ni diras tion, kiam ni deziras sukceson al iu |
Gramatiko
Tri tempoj, tri finaĵoj
Esperantaj verboj havas unu finaĵon por ĉiu tempo, la saman por ĉiu persono. Ŝanĝu -as al -is por la pasinteco aŭ al -os por la estonteco. Pli da informoj troviĝas en la paĝo pri verboj.
| Infinitivo | Pasinteco -is | Nuno -as | Estonteco -os |
|---|---|---|---|
| esti | estis | estas | estos |
| labori | laboris | laboras | laboros |
| iri | iris | iras | iros |
| havi | havis | havas | havos |
La formo -is sufiĉas por ĉiu pasinta agado: Mi laboris. Mi jam manĝis signifas, ke la manĝado jam finiĝis.
| Frazo | Alivorte |
|---|---|
| Hieraŭ mi aĉetis flugbileton. | En la tago antaŭ hodiaŭ mi aĉetis bileton. |
| Mi ankoraŭ ne decidis. | Ĝis nun mi ne faris decidon. |
| En Julio mi iros al la kongreso. | La irado okazos en Julio, ne nun. |
| Morgaŭ mi havos ekzamenon. | La ekzameno ne estas hodiaŭ, sed morgaŭ. |
Multaj lingvoj uzas la nunan tempon por planoj. En Esperanto oni kutime uzas -os por tio, kio okazos poste: En Julio mi iros al la kongreso.
Tempaj vortoj
| Vorto | Signifo |
|---|---|
| antaŭhieraŭ | du tagojn antaŭ hodiaŭ |
| hieraŭ | unu tagon antaŭ hodiaŭ |
| hodiaŭ | en ĉi tiu tago |
| morgaŭ | unu tagon post hodiaŭ |
| postmorgaŭ | du tagojn post hodiaŭ |
| nun | en ĉi tiu momento |
| baldaŭ | post mallonga tempo |
| jam | antaŭ ĉi tiu momento |
| ankoraŭ | ĝis nun kaj daŭre; ankoraŭ ne = ĝis nun ne |
| poste | post tio |
Tagoj de la semajno
La nomoj de la tagoj estas substantivoj, kiujn oni skribas per minusklo. La paĝo pri tagoj kaj monatoj havas ankaŭ monatojn kaj datojn.
| Tago | Loko en la semajno |
|---|---|
| lundo | la unua tago de la laborsemajno |
| mardo | la tago post lundo |
| merkredo | la tago meze de la semajno |
| ĵaŭdo | la tago post merkredo |
| vendredo | la tago antaŭ sabato |
| sabato | la unua tago de la semajnfino |
| dimanĉo | la dua tago de la semajnfino |
„Lundon” kaj „lunde”
Por diri, ke io okazas en certa tago, uzu -n aŭ en: lundon aŭ en lundo. La adverbo lunde signifas „ĉiun lundon” aŭ „en iu lundo”. La sama -n montras ankaŭ daŭron: la tutan tagon.
| Frazo | Rimarko |
|---|---|
| Lundon mi parolos kun la ĉefo. | unu fojon, en certa lundo |
| Sabate mi kantas en koruso. | ĉiun sabaton |
| Mi dormis la tutan tagon. | dum la tuta tago |
Ekzercoj
Kultura angulo
La plej vaste festata Esperanta festo estas la Zamenhof-tago, la 15-a de Decembro – naskiĝtago de la kreinto de la lingvo, naskita en 1859 en Bjalistoko. Ekde la 1920-aj jaroj ĝi estas ankaŭ Tago de la Esperanta Libro, kiam parolantoj aĉetas aŭ donacas libron en Esperanto. Lokaj kluboj kunvenas por prelegoj, vespermanĝoj aŭ naskiĝtaga kuko. Legu pli pri la Zamenhof-tago.
Oftaj demandoj
Kiel oni esprimas, ke io jam estas farita?
Kutime per la simpla pasinteco: Mi jam manĝis – la manĝado jam finiĝis. Kunmetitaj formoj per participoj ekzistas, sed oni malofte bezonas ilin; vi vidos ilin mallonge en Leciono 12.
Ĉu oni skribas la tagojn de la semajno per majuskloj en Esperanto?
Ne. Oni skribas ilin per minusklo: lundo, sabato. Monatnomoj tradicie ricevas majusklon – Julio – kaj la referenca gramatiko PMEG rekomendas tion, kvankam multaj nun skribas ilin per minuskloj.
Kiel oni parolas pri la venonta kaj la pasinta semajno?
La venontan semajnon signifas „en la semajno post ĉi tiu”, kaj la pasintan semajnon signifas „en la semajno antaŭ ĉi tiu”. Ambaŭ ricevas -n, ĉar ili diras, kiam io okazas.
Fontoj
- Fundamento de Esperanto – gramatiko (angla teksto, regulo 6, verboj)
- PMEG: IS (la pasinta tempo)
- PMEG: Venonta tempo – OS-finaĵo (la estonta tempo)
- PMEG: N-finaĵo por tempopunkto (lundon)
- PMEG: Bazaj reguloj por E-vortoj (lunde, matene)
- PMEG: Majuskloj ĉe propraj nomoj (monatoj kaj tagoj)
- Wikipedia (angle): Zamenhof Day
Se Esperantopedia helpis vin, vi povas subteni ĝin.