Kurso Saluton
Esperanto-leciono 7: demandoj per ĉu kaj ki-vortoj
Unu vorto faras jes-ne-demandon, kaj sep vortoj komenciĝantaj per ki- demandas ĉion alian.
Unu afero samtempe: la dialogo linio post linio, novaj vortoj kun sono kaj bildoj, unu ekzerco por ekrano.
35 vortoj17 ekzercoj~17 min
En ĉi tiu leciono vi lernas demandi. Se vi metas ĉu antaŭ aserton, ĝi fariĝas jes-ne-demando – sen ŝanĝo de vortordo kaj sen helpverboj. Por ĉio alia ekzistas demandvortoj, kiuj komenciĝas per ki-: kio, kiu, kie, kiam, kial, kiel kaj kiom. Vi ankaŭ respondos per jes, ne kaj ĉar.
Dialogo
Julio. Tomo alvenis en la kongresan urbon kaj ne trovas la kongresejon. Li vidas virinon kun verda stelo.
| Dialogo | Alivorte |
|---|---|
| Tomo: Pardonu, ĉu vi parolas Esperanton? Mi vidas vian verdan stelon. | Tomo ĝentile alparolas fremdan virinon. La verda stelo montras, ke ŝi eble parolas Esperanton. |
| Keiko: Jes, kompreneble! Ĉu vi venas al la kongreso? | Keiko certe parolas Esperanton. Ŝi demandas, ĉu Tomo iras al la sama kongreso. |
| Tomo: Jes. Sed kio estas la adreso de la kongresejo? | Tomo iras al la kongreso, sed li ne konas la lokon, kie ĝi okazas. |
| Keiko: Ne gravas, mi ankaŭ iras tien. Kiel vi nomiĝas? | Keiko iras al la sama loko, do ne estas problemo. Ŝi demandas pri la nomo de Tomo. |
| Tomo: Mi nomiĝas Tomo. Kaj vi? | Tomo diras sian nomon kaj demandas pri ŝia nomo. |
| Keiko: Mi estas Keiko, el Japanio. | Keiko diras sian nomon kaj sian landon. |
| Tomo: Kiam vi alvenis? | Tomo demandas pri la tempo de ŝia alveno. |
| Keiko: Hieraŭ. La flugo estis tre longa! Kaj de kie vi venas? | Keiko alvenis en la antaŭa tago; ŝia vojaĝo per aviadilo estis tre longa. Ŝi demandas pri la loko, de kie Tomo venas. |
| Tomo: El Pollando. Kiom longe vi lernas Esperanton? | Tomo venas el Pollando. Li demandas, kiom da tempo Keiko jam lernas. |
| Keiko: De dek jaroj. Kaj vi? | Keiko lernas Esperanton jam dum dek jaroj. |
| Tomo: Nur de naŭ monatoj. | Tomo komencis lerni antaŭ naŭ monatoj, ne pli frue. |
| Keiko: Vi parolas tre bone! Kial vi lernas ĝin? | Keiko laŭdas Tomon kaj demandas pri lia kialo. |
| Tomo: Ĉar mi ŝatas lingvojn… kaj ĉar mia amikino Ana estas ĉi tie. | Tomo donas du kialojn: li ŝatas lingvojn, kaj lia amikino estas ĉe la kongreso. |
| Ana: Tomo! Ĉu vere estas vi? | Ana tre miras, ke ŝi vidas Tomon. |
| Tomo: Ana! Finfine! | Tomo ĝojas: post longa atendado ili renkontiĝas. |
| Keiko: Ho, do ŝi estas la fama Ana! Kiu volas kafon? | Keiko komprenas, ke ŝi vidas Anan, pri kiu Tomo ofte parolis. Ŝi proponas kafon. |
Kiom longe vi lernas…? uzas la nunan tempon, ĉar la lernado ankoraŭ daŭras. De + tempodaŭro montras, ekde kiam io daŭras ĝis nun: Mi lernas Esperanton de naŭ monatoj – la lernado komenciĝis antaŭ naŭ monatoj kaj daŭras ankoraŭ.
Novaj vortoj
| Vorto | Klarigo | Rimarko |
|---|---|---|
| ĉu | vorto, kiu faras demandon por jes aŭ ne | ankaŭ en nerekta demando: Mi ne scias, ĉu li venas. |
| kio | demandvorto pri aĵo | objekto: kion |
| kiu | demandvorto pri persono aŭ elekto | objekto: kiun |
| kie | demandvorto pri loko | de kie = de kiu loko |
| kiam | demandvorto pri tempo | |
| kial | demandvorto pri kaŭzo | |
| kiel | demandvorto pri maniero | Kiel vi nomiĝas? |
| kiom | demandvorto pri kvanto | kiom longe = dum kiom da tempo |
| ĉar | vorto, kiu donas kialon | |
| pardonu | ĝentila peto: ne koleru pro mia eraro | de pardoni |
| paroli | diri vortojn per la voĉo | Leciono 6; paroli Esperanton |
| lerni | akiri scion aŭ kapablon | |
| nomiĝi | havi certan nomon | Mi nomiĝas Tomo. = Mia nomo estas Tomo. |
| alveni | veni al la loko, kiun oni celis | al + veni |
| stelo | brila punkto en la ĉielo; ankaŭ signo de Esperanto | la verda stelo |
| adreso | indiko de la loko, kie io troviĝas | |
| kongreso | granda renkontiĝo de multaj homoj | kongresejo = loko de kongreso |
| flugo | vojaĝo per aviadilo | |
| jaro | tempo de dek du monatoj | |
| monato | unu el la dek du partoj de la jaro | |
| lingvo | sistemo de vortoj por paroli kaj skribi | |
| amikino | amiko, kiu estas virino | amiko + -in- |
| fama | konata de multaj homoj | |
| nur | ne pli ol; sole | |
| tien | al tiu loko | Leciono 9 |
Gramatiko
Jes-ne-demandoj per ĉu
Por fari demandon, al kiu oni respondas per „jes” aŭ „ne”, metu ĉu komence de la frazo. Nenio alia ŝanĝiĝas. Plenajn regulojn vidu en la paĝo pri demandoj kaj neado.
| Aserto | Demando |
|---|---|
| Vi parolas Esperanton. | Ĉu vi parolas Esperanton? |
| Ana estas ĉi tie. | Ĉu Ana estas ĉi tie? |
| Vi alvenis hieraŭ. | Ĉu vi alvenis hieraŭ? |
Respondu per jes aŭ ne, plej bone per mallonga frazo: Jes, mi parolas. / Ne, mi ne parolas. Por peti konfirmon, aldonu ĉu ne? fine: Vi venos, ĉu ne? – la parolanto atendas, ke vi konfirmu.
Sep demandvortoj
Ĉiuj ĉi tiuj vortoj komenciĝas per ki-. Ili apartenas al pli granda familio de 45 vortoj, la korelativoj, kiujn vi vidos kiel plenan tabelon en Leciono 11.
| Vorto | Demandas pri | Ekzemplo |
|---|---|---|
| kio | aĵo | Kio okazis? |
| kiu | persono aŭ elekto | Kiu volas kafon? |
| kie | loko | Kie estas la kongresejo? |
| kiam | tempo | Kiam vi alvenis? |
| kial | kaŭzo | Kial vi lernas Esperanton? |
| kiel | maniero | Kiel vi fartas? |
| kiom | kvanto | Kiom kostas la kafo? |
Por demandi pri kvanto kun substantivo, aldonu da: Kiom da lingvoj vi parolas? La substantivo post da neniam ricevas -n.
Demandvortoj kun -n
Kiam la demandvorto estas objekto, ĝi ricevas -n, same kiel substantivo: kio → kion, kiu → kiun.
| Frazo | Rimarko |
|---|---|
| Kion vi trinkas? | kion estas objekto de trinkas |
| Kiun vi vidas? | kiun estas objekto de vidas |
| Kiu vidas vin? | kiu estas subjekto: neniu -n |
Respondi al kial per ĉar
Kial? petas kialon, kaj ĉar donas ĝin: Kial vi lernas Esperanton? – Ĉar mi ŝatas lingvojn.
Ekzercoj
Kultura angulo
Neniu scias precize, kiom da homoj parolas Esperanton. Seriozaj taksoj varias de proksimume 60 000 (Svend Vendelbo Nielsen, 2017) ĝis proksimume 2 milionoj (enketoj de Sidney Culbert), kaj ĝis Marto 2020 proksimume 2,8 milionoj da homoj komencis la Esperanto-kursojn de Duolingo. La truko de Tomo ankaŭ havas historion: la verda stelo fariĝis rekonsigno inter parolantoj de Esperanto komence de la 1890-aj jaroj. Vidu kiom da homoj parolas Esperanton.
Oftaj demandoj
Ĉu mi povas demandi sen ĉu?
En parola lingvo la altiĝanta intonacio sole povas fari demandon, kiel la Vi kuiras? de Ana en Leciono 4. En skribo ĉu klarigas, ke temas pri demando, kaj ĝi estas la norma formo.
Kio estas la diferenco inter kio kaj kiu?
Kio demandas pri aĵo ĝenerale: Kio estas tio? Kiu demandas pri persono aŭ pri unu el pluraj aferoj: Kiu libro? – unu el pluraj libroj.
Kiel oni respondas al nea demando?
Uzu plenan frazon. Se oni demandas Ĉu vi ne volas kafon?, parolantoj komprenas jes kaj ne diverse, do diru Jes, mi volas aŭ Ne, mi ne volas.
Fontoj
- Fundamento de Esperanto – gramatiko (angla teksto)
- PMEG: Ĉu-demandoj
- PMEG: Respondvortoj (inkluzive de nea demando)
- PMEG: Tabelvortoj – bazaj reguloj (ki-vortoj)
- Libera Folio: „Nova takso: 60.000 parolas Esperanton” (2017)
- Libera Folio: „Kie estas la Duolinganoj?” (2020)
- Wikipedia (angle): Esperanto symbols (la verda stelo)
- Vikipedio: Verda stelo
Se Esperantopedia helpis vin, vi povas subteni ĝin.