Kurso Saluton
Esperanto-leciono 11: petoj, imperativo kaj kondicionalo
Du pliaj verbofinaĵoj igas vin ĝentila en ĉiu kafejo – kaj unu tabelo de 45 vortoj kompletigas vian gramatikan ilaron.
Unu afero samtempe: la dialogo linio post linio, novaj vortoj kun sono kaj bildoj, unu ekzerco por ekrano.
40 vortoj19 ekzercoj~18 min
En ĉi tiu leciono vi lernas peti ĝentile. La finaĵo -u esprimas ordonojn kaj dezirojn – Venu!, Ni iru! – kaj bonvolu plus infinitivo signifas „faru tion, se vi ŝatas”. La finaĵo -us faras la kondicionalon: Mi ŝatus kafon, Se mi povus, mi restus. Fine vi vidos la tutan tabelon de korelativoj, la 45 vortoj, kiuj estas konstruitaj per ki-, ti-, i-, ĉi- kaj neni-.
Dialogo
La lasta vespero de la kongreso. Ana, Tomo kaj Keiko vespermanĝas en malgranda restoracio.
| Dialogo | Alivorte |
|---|---|
| Kelnero: Bonan vesperon! Bonvolu sidiĝi. Kion vi deziras? | La kelnero salutas kaj ĝentile petas, ke la gastoj eksidu. Li demandas, kion ili volas manĝi aŭ trinki. |
| Ana: Bonvolu doni al ni la menuon. | Ana ĝentile petas la liston de manĝaĵoj kaj trinkaĵoj. |
| Kelnero: Jen ĝi. | La kelnero donas la menuon. |
| Tomo: Mi ŝatus la legoman supon, mi petas. | Tomo ĝentile diras, kion li volas: supon el legomoj. |
| Keiko: Kaj por mi la fiŝon kun rizo. | Keiko volas fiŝon kaj rizon. |
| Ana: Ĉu vi povus rekomendi ion bongustan? | Ana ĝentile petas konsilon: kiu manĝaĵo estas bona? |
| Kelnero: Provu la lokan specialaĵon! Ĝi estas tre bongusta. | La kelnero konsilas manĝi la manĝaĵon, kiu estas speciala por ĉi tiu loko. |
| Ana: Bone, mi prenos ĝin. Kaj kafon, mi petas! | Ana elektas la specialaĵon kaj petas ankaŭ kafon. |
| Tomo: Kompreneble. Ana sen kafo ne estus Ana! | Tomo ŝercas: sen kafo Ana ne estus la sama persono. |
| Ana: Ha ha. Morgaŭ ni ĉiuj iros hejmen… Se mi povus, mi restus ĉi tie ankoraŭ unu semajnon. | Morgaŭ ĉiuj foriros. Ana volus resti pli longe, sed ŝi ne povas. |
| Keiko: Ankaŭ mi. Sed ni revidiĝos, ĉu ne? | Keiko same volus resti. Ŝi esperas, ke ili denove renkontiĝos. |
| Tomo: Certe! Ni faru planon: venontjare ni ĉiuj venu al la sekva kongreso! | Tomo proponas: en la sekva jaro ili ĉiuj venu al la sekva kongreso. |
| Ana: Jes! Kaj ĉiu, kiu ne venos, pagos la vespermanĝon! | Ana aldonas regulon: tiu, kiu ne venos, pagos por ĉiuj. |
| Keiko: Interkonsentite! | Keiko akceptas la proponon: ĉiuj samopinias. |
| Tomo: Sinjoro, bonvolu alporti la kalkulon… Ne, atendu – unue la deserton! | Tomo petas la kalkulon de la kelnero, sed li tuj ŝanĝas sian opinion: unue ili volas la deserton. |
Novaj vortoj
| Vorto | Klarigo | Rimarko |
|---|---|---|
| bonvolu | ĝentila vorto antaŭ peto: faru tion, se vi ŝatas | + infinitivo: bonvolu sidiĝi |
| mi petas | ĝentila vorto fine de peto | |
| sidiĝi | meti sin sur seĝon | sidi = esti sur seĝo |
| deziri | forte voli; havi deziron | Kion vi deziras? = Kion vi volas? |
| doni | meti ion en la manon de iu | doni al ni |
| rekomendi | diri, ke io estas bona; konsili | |
| provi | uzi aŭ manĝi, por ekscii, kia io estas | |
| resti | ne foriri; daŭre esti en la sama loko | |
| alporti | porti ion al iu | al + porti |
| atendi | resti ĝis io okazos | |
| revidiĝi | vidi unu la alian denove | ĝis revido |
| kelnero | homo, kiu servas manĝaĵojn en restoracio | |
| menuo | listo de manĝaĵoj kaj trinkaĵoj | |
| legomo | planta manĝaĵo, ekzemple karoto | legoma supo = supo el legomoj |
| fiŝo | besto, kiu vivas en akvo | |
| specialaĵo | manĝaĵo speciala por loko aŭ restoracio | |
| kalkulo | papero kun la prezo, kiun oni pagas | ankaŭ „kalkulado” |
| deserto | dolĉa manĝaĵo fine de manĝo | |
| plano | ideo pri tio, kion oni faros | |
| loka | de ĉi tiu loko | de loko |
| sekva | kiu venas poste | |
| venontjare | en la sekva jaro | |
| certe | sen dubo | |
| interkonsentite! | ni diras tion, kiam ni akceptas proponon | |
| io | nedifinita afero | ion bongustan = iun bongustan aferon |
| helpi | fari ion, por ke alia persono havu pli facilan taskon | Ĉu vi povus helpi min? |
Gramatiko
La imperativo: -u
La finaĵo -u esprimas ordonon, peton aŭ deziron. Sen vi ĝi estas rekta ordono: Venu!, Atendu! Kun ni ĝi signifas „ni faru tion kune”: Ni iru! Kun li, ŝi aŭ ili ĝi esprimas deziron pri alia persono: Li venu morgaŭ. La paĝo pri verboj kovras ĉiujn ses verbofinaĵojn.
| Frazo | Rimarko |
|---|---|
| Provu la specialaĵon! | peto aŭ konsilo al vi |
| Ni faru planon! | propono al ni ĉiuj |
| Li venu morgaŭ. | mi volas, ke li venu |
| Ne timu! | peto, ke vi ne sentu timon |
La formo -u aperas ankaŭ post ke ĉe verboj de volo kaj peto: Mi volas, ke vi venu – mi deziras vian alvenon.
Ĝentilaj petoj
Nuda imperativo povas soni abrupta. Esperanto havas tri facilajn manierojn moligi ĝin.
| Maniero | Ekzemplo |
|---|---|
| bonvolu + infinitivo | Bonvolu sidiĝi. |
| imperativo + mi petas | Donu al mi akvon, mi petas. |
| Ĉu vi povus…? | Ĉu vi povus helpi min? |
Bonvolu estas la -u-formo de la verbo bonvoli, „afable konsenti fari ion”, el bona + voli. Al Dankon! oni povas respondi per Ne dankinde! – tio ne meritas dankon. Pliajn ĉiutagajn esprimojn vidu en la paĝo pri bazaj frazoj.
La kondicionalo: -us
La finaĵo -us esprimas ion imagatan, nerealan: „mi farus”. Ĝi ankaŭ estas la ĝentila maniero diri, kion oni volas: Mi ŝatus = mi volas, sed ĝentile. Kiam se-frazo temas pri io imagata, ambaŭ verboj ricevas -us. Por realaj eblecoj uzu la ordinarajn tempojn: Se pluvos, mi restos hejme – eble pluvos, eble ne.
| Frazo | Rimarko |
|---|---|
| Mi ŝatus kafon. | ĝentila deziro |
| Ana sen kafo ne estus Ana. | imagita situacio: Ana sen kafo ne ekzistas reale |
| Se mi povus, mi restus. | mi ne povas, sed se mi povus… |
| Se mi havus tempon, mi lernus la japanan. | mi ne havas tempon; la kondiĉo estas nereala |
Ĉiuj ses verbofinaĵoj
Vi nun konas ĉiun verbofinaĵon de Esperanto. Ĉiu funkcias same ĉe ĉiu verbo kaj ĉiu persono.
| Finaĵo | Nomo | esti | paroli |
|---|---|---|---|
| -i | infinitivo | esti | paroli |
| -as | nuna tempo | estas | parolas |
| -is | pasinta tempo | estis | parolis |
| -os | estonta tempo | estos | parolos |
| -us | kondicionalo | estus | parolus |
| -u | imperativo | estu | parolu |
La tabelo de korelativoj
En Leciono 7 vi lernis sep demandvortojn per ki-. Ili apartenas al tabelo de 45 vortoj. Ĉiu vorto kombinas komencon (la vico) kun finaĵo (la kolumno), do vi povas konstrui ĉiun vorton el la tabelo. La paĝo pri korelativoj klarigas ĉiun per ekzemploj.
ki- + -u = kiu
| -u persono, elekto | -o afero | -a speco | -es posedanto | -e loko | -am tempo | -al kialo | -el maniero | -om kvanto | |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| ki- demando | kiu | kio | kia | kies | kie | kiam | kial | kiel | kiom |
| ti- montro | tiu | tio | tia | ties | tie | tiam | tial | tiel | tiom |
| i- nedifino | iu | io | ia | ies | ie | iam | ial | iel | iom |
| ĉi- tutaĵo | ĉiu | ĉio | ĉia | ĉies | ĉie | ĉiam | ĉial | ĉiel | ĉiom |
| neni- neado | neniu | nenio | nenia | nenies | nenie | neniam | nenial | neniel | neniom |
Legu laŭ kolumno: kie (demando pri loko), tie (tiu loko), ie (iu loko), ĉie (ĉiu loko), nenie (neniu loko). Vortoj per -u kaj -a ricevas -j kaj -n kiel adjektivoj: ĉiuj (la tuta grupo), kiujn (pluralo kaj objekto: Kiujn vi vidas?). Vortoj per -o ricevas nur -n: ion bongustan (iun bongustan aferon).
Ĉi antaŭ aŭ post *ti-*vorto montras, ke la afero estas proksima: tiu → ĉi tiu (aŭ tiu ĉi), tie → ĉi tie. Ne konfuzu tiun ĉi kun la vico ĉi- (tutaĵo): ĉiu ne signifas „ĉi tiu”, sed „ĉiu unuopa persono aŭ afero, sen escepto”.
Ekzercoj
Kultura angulo
Esperantaj aranĝoj havas unu neskribitan regulon de ĝentileco: ne krokodilu – ne transiru al via gepatra lingvo, kiam aliaj povus partopreni en Esperanto. Neniu certe scias, de kie venas la vorto; Vikipedio listigas plurajn rakontojn, inter ili lignan krokodilon, kiun uzis Andreo Cseh en siaj lingvokursoj. Por demandoj pri ĝusta uzo la Akademio de Esperanto funkciigas konsilan servon, la Lingvan Konsultejon.
Oftaj demandoj
Kio estas la diferenco inter bonvolu kaj mi petas?
Ambaŭ estas ĝentilaj petoj. Bonvolu venas unue kaj postulas infinitivon: Bonvolu atendi. Mi petas aldoniĝas al peto aŭ imperativo: Atendu, mi petas.
Kiel oni proponas fari ion kune?
Uzu ni kaj la finaĵon -u: Ni iru! – ni iru kune, Ni manĝu! – ni manĝu kune. La sama formo demandas pri sugesto: Kion ni faru? – kion ni decidu fari?
Ĉu mi devas lerni ĉiujn 45 korelativojn nun?
Ne. Komencu per la ki- vico kaj la plej oftaj vortoj: tio, ĉio, nenio, ĉiu, neniu, tie, ĉiam, neniam, iom. La ŝablono ebligas al vi dedukti la ceterajn, kiam vi renkontas ilin.
Fontoj
Se Esperantopedia helpis vin, vi povas subteni ĝin.