Kurso Saluton
Esperanto-leciono 10: vortfarado, prefiksoj kaj sufiksoj
Lernu unu radikon kaj kelkajn afiksojn, kaj via vortprovizo multobliĝas.
Unu afero samtempe: la dialogo linio post linio, novaj vortoj kun sono kaj bildoj, unu ekzerco por ekrano.
38 vortoj21 ekzercoj~18 min
En ĉi tiu leciono vi lernas la trukon, pro kiu la Esperanta vortprovizo kreskas tiel rapide: konstrui vortojn el partoj. Radiko plus prefikso aŭ sufikso plus finaĵo donas novan vorton, kiun vi komprenas sen vortaro: lern·ej·o – „lerni + loko + substantivo” – signifas „loko por lerni”. Vi lernas ok el la plej utilaj afiksoj – mal-, -ej-, -ist-, -in-, -et-, -eg-, -ul- kaj -an- – kaj vidas, kiel unu radiko kreskas al tuta familio de vortoj.
Dialogo
La kongreso havas vesperon de ludoj. Juma, kiu gvidis la interretan grupon de Leciono 1, gvidas vortludon.
| Dialogo | Alivorte |
|---|---|
| Juma: Bonvenon al la vortludo! La reguloj estas simplaj: mi diras vorton, kaj vi faras novajn vortojn. | Juma malfermas la ludon kaj klarigas ĝin: li diras unu vorton, kaj la ludantoj kreas pliajn vortojn el ĝi. |
| Juma: La unua vorto: granda. Kio estas la malo? | La unua vorto estas granda. Juma demandas pri la vorto kun kontraŭa signifo. |
| Ana: Malgranda! | Ana trovas la kontraŭon. |
| Juma: Ĝuste! Kaj tre, tre granda? | La respondo de Ana estas ĝusta. Nun Juma demandas pri vorto por „pli ol granda”. |
| Tomo: Grandega! Kiel la kongresejo! | Tomo diras vorton por io ege granda, kiel la domo de la kongreso. |
| Juma: Bonege. Nun: lerni. Kiel ni nomas la lokon, kie oni lernas? | Juma ĝojas pri la respondo. Nun la vorto estas lerni, kaj li demandas pri la nomo de la loko por lernado. |
| Keiko: Lernejo! | Keiko trovas la vorton: lern- + -ej-. |
| Juma: Kaj la personon, kiu instruas tie? | Juma demandas pri la persono, kiu laboras en la lernejo kaj donas lecionojn. |
| Ana: Instruisto – aŭ instruistino, se ŝi estas virino. | Ana respondas. Se la instruanto estas virino, oni uzas la inan formon. |
| Juma: Perfekte! Kaj ni ĉiuj ĉi tie, ĉe la kongreso? | La respondo estas tute ĝusta. Nun Juma demandas pri la nomo de ĉiuj homoj ĉe la kongreso. |
| Tomo: Ni estas kongresanoj! | Tomo uzas kongres- + -an-: membroj de la kongreso. |
| Juma: Jes! Lasta vorto: domo. Kaj malgranda domo? | La lasta vorto estas domo. Juma demandas pri malgranda domo. |
| Keiko: Dometo! | Keiko uzas dom- + -et-. |
| Juma: Kaj persono, kiu estas juna? | Juma demandas pri la nomo de juna persono. |
| Ana: Junulo! Kiel ni! | Ana trovas la vorton kaj ridas: ili mem estas junuloj. |
| Juma: Ha ha! Gratulon – vi ĉiuj gajnis! | Juma ridas kaj gratulas ĉiujn: neniu perdis la ludon. |
En la dialogo kie kaj kiu ne demandas, sed ligas du partojn de frazo: la lokon, kie oni lernas; la personon, kiu instruas.
Novaj vortoj
| Vorto | Klarigo | Rimarko |
|---|---|---|
| vortludo | ludo kun vortoj | vorto + ludo |
| regulo | frazo, kiu diras, kion oni devas fari | |
| simpla | ne malfacila, ne komplika | |
| diri | eldiri vortojn | |
| malo | la kontraŭo | mal- uzata kiel vorto |
| loko | difinita parto de la spaco | |
| oni | iu ajn homo; la homoj ĝenerale | kie oni lernas = kie homoj lernas |
| instrui | helpi iun lerni | lerni |
| persono | homo kiel individuo | |
| virino | plenkreska ina homo | viro = plenkreska vira homo |
| domo | konstruaĵo, en kiu oni loĝas | |
| juna | havanta malmultajn jarojn | maljuna = havanta multajn jarojn |
| lasta | post kiu venas neniu alia | |
| gajni | venki en ludo aŭ konkurso | |
| gratulon! | ni diras tion al iu, kiu sukcesis | |
| se | vorto por kondiĉo | se ŝi estas virino = en la okazo, ke ŝi estas virino |
| lernejo | loko por lerni | lern- + -ej- |
| instruisto | homo, kiu profesie instruas | instru- + -ist- |
| kongresano | homo, kiu partoprenas en kongreso | kongres- + -an- |
| dometo | malgranda domo | dom- + -et- |
| grandega | tre, tre granda | grand- + -eg- |
| junulo | juna persono | jun- + -ul- |
| malsanulejo | domo por malsanuloj; hospitalo | mal- + san- + -ul- + -ej- |
Gramatiko
Kiel funkcias vortfarado
Esperanta vorto konsistas el radiko, eventualaj afiksoj kaj finaĵo. La finaĵo montras la vortospecon – -o substantivo, -a adjektivo, -e adverbo, -i verbo – kaj la afiksoj aldonas signifon. La Fundamento (regulo 11) diras, ke novaj vortoj formiĝas per kunigo de ekzistantaj partoj. Legu pli en la paĝo pri vortfarado.
lernejoloko por lerni
kongresanopartoprenanto de kongreso
malsanulejohospitalo
Ok afiksoj por komenci
Esperanto havas 10 oficialajn prefiksojn kaj 31 sufiksojn. Ĉi tiuj ok kovras grandan parton de la ĉiutagaj vortoj. Vidu la plenajn listojn de prefiksoj kaj sufiksoj.
| Afikso | Signifo | Ekzemploj |
|---|---|---|
| mal- | la kontraŭo | granda → malgranda; fermi → malfermi |
| -ej- | loko por | lerni → lernejo; kafo → kafejo |
| -ist- | profesiulo, specialisto | instrui → instruisto; programo → programisto |
| -in- | ina | amiko → amikino; instruisto → instruistino |
| -et- | malgranda, pli malforta | domo → dometo; ridi → rideti (ridi mallaŭte) |
| -eg- | granda, pli forta | granda → grandega; pluvo (akvo, kiu falas el la ĉielo) → pluvego (tre forta pluvo) |
| -ul- | persono kun tiu eco | juna → junulo; riĉa → riĉulo (persono kun multe da mono) |
| -an- | membro, loĝanto | kongreso → kongresano; urbo → urbano (loĝanto de urbo) |
Ŝanĝu la finaĵon, ŝanĝiĝas la vortospeco
La sama radiko povas fariĝi substantivo, adjektivo, adverbo aŭ verbo per ŝanĝo de la finaĵo.
| Finaĵo | Vorto | Signifo |
|---|---|---|
| -o (substantivo) | kanto | muzika peco kun vortoj |
| -i (verbo) | kanti | fari muzikon per la voĉo |
| -a (adjektivo) | kanta | rilata al kantado |
| -e (adverbo) | kante | per kantado; kantante |
Unu radiko, tuta familio
Lernu la radikon san- kaj vi jam komprenas tutan familion de vortoj. Nia Esperanta vortaro montras la partojn kaj la vortfamilion de ĉiu vorto.
| Vorto | Signifo |
|---|---|
| sana | sen malsano |
| sano | la stato de sana korpo |
| malsana | ne sana |
| malsano | la stato de malsana korpo |
| malsanulo | persono, kiu estas malsana |
| malsanulejo | domo por malsanuloj |
| saniĝi | fariĝi sana |
La sufikso -iĝ- en saniĝi signifas „fariĝi”: vi jam renkontis ĝin en renkontiĝi, nomiĝi, komenciĝi kaj turniĝi.
Afiksoj povas stari solaj
Ĉar afiksoj estas radikoj, ili povas ricevi finaĵojn kaj fariĝi vortoj: malo „la kontraŭo”, ejo „loko”, eta „tre malgranda”, ega „tre granda”, ino „ina persono”. La adverbo ege „pli ol tre” estas aparte ofta: ege bona – pli ol tre bona.
Ekzercoj
Kultura angulo
Esperanto havas propran literaturon, verkatan kaj tradukatan ekde 1887. Verkistoj kiel Kálmán Kalocsay, Julio Baghy kaj la skota poeto William Auld verkis originalajn poemojn kaj romanojn, kaj Auld tradukis La Mastro de l' Ringoj (1995–97). Neniu kalkulis ĉiujn Esperantajn librojn; unu superrigardo taksas proksimume 10 000 titolojn ĉirkaŭ la jaro 2000. Esploru la Esperantan literaturon.
Oftaj demandoj
Kiom da afiksoj havas Esperanto?
Ekzistas 10 oficialaj prefiksoj kaj 31 oficialaj sufiksoj, plus ses sufiksoj por participoj. Vi ne bezonas ĉiujn tuj; la ok el ĉi tiu leciono kovras grandan parton de la ĉiutaga lingvo.
Ĉu mi povas inventi miajn proprajn vortojn?
Jes, ene de limoj. Se kombino estas klara kaj ne ekzistas ofta vorto, homoj komprenos ĝin. Se konata vorto jam ekzistas, uzu ĝin: ĉiu komprenas la vorton malsanulejo (oni trovas ankaŭ hospitalo).
Ĉu malbona vere estas la normala vorto?
Jes. Malbona estas la norma vorto por la kontraŭo de bona, same kiel malgranda por la kontraŭo de granda. Lernantoj foje trovas *mal-*vortojn strangaj komence, sed ĉiu parolanto uzas ilin.
Fontoj
- Fundamento de Esperanto – gramatiko (angla teksto, regulo 11, kunmetitaj vortoj)
- PMEG: Vortfarado – principoj
- PMEG: Prefiksoj (listo de dek)
- PMEG: Sufiksoj (listo de 31)
- PMEG: MAL
- Universala Vortaro (Fundamento, 1905)
- Wikipedia (angle): William Auld
- Wikipedia (angle): Translations of The Lord of the Rings
- EBSCO Research Starters: Esperanto (angle)
Se Esperantopedia helpis vin, vi povas subteni ĝin.