Kurs Saluton
Lekcja esperanto 10: słowotwórstwo, przedrostki, przyrostki
Naucz się jednego rdzenia i garści afiksów, a twoje słownictwo się pomnoży.
Jedna rzecz naraz: dialog kwestia po kwestii, nowe słowa z dźwiękiem i obrazkami, jedno ćwiczenie na ekranie.
38 słów21 ćwiczeń~20 min
W tej lekcji poznasz sztuczkę, dzięki której słownictwo esperanta rośnie tak szybko: budowanie słów z części. Rdzeń plus przedrostek lub przyrostek plus końcówka dają nowe słowo, które zrozumiesz bez słownika: lern·ej·o „uczyć się + miejsce + rzeczownik” = „szkoła”. Poznasz osiem najprzydatniejszych afiksów – mal-, -ej-, -ist-, -in-, -et-, -eg-, -ul- i -an- – i zobaczysz, jak jeden rdzeń rozrasta się w całą rodzinę słów.
Dialog
Na kongresie jest wieczór gier. Juma, który prowadził grupę internetową z lekcji 1, prowadzi grę w słowa.
| Esperanto | Polski |
|---|---|
| Juma: Bonvenon al la vortludo! La reguloj estas simplaj: mi diras vorton, kaj vi faras novajn vortojn. | Witajcie w grze w słowa! Zasady są proste: ja mówię słowo, a wy tworzycie nowe słowa. |
| Juma: La unua vorto: granda. Kio estas la malo? | Pierwsze słowo: granda „duży”. Jakie jest jego przeciwieństwo? |
| Ana: Malgranda! | Mały! |
| Juma: Ĝuste! Kaj tre, tre granda? | Dokładnie! A bardzo, bardzo duży? |
| Tomo: Grandega! Kiel la kongresejo! | Ogromny! Jak sala kongresowa! |
| Juma: Bonege. Nun: lerni. Kiel ni nomas la lokon, kie oni lernas? | Świetnie. Teraz: lerni „uczyć się”. Jak nazywamy miejsce, w którym się uczy? |
| Keiko: Lernejo! | Szkoła! |
| Juma: Kaj la personon, kiu instruas tie? | A osobę, która tam uczy? |
| Ana: Instruisto – aŭ instruistino, se ŝi estas virino. | Nauczyciel – albo instruistino, jeśli jest kobietą. |
| Juma: Perfekte! Kaj ni ĉiuj ĉi tie, ĉe la kongreso? | Doskonale! A my wszyscy tutaj, na kongresie? |
| Tomo: Ni estas kongresanoj! | Jesteśmy uczestnikami kongresu! |
| Juma: Jes! Lasta vorto: domo. Kaj malgranda domo? | Tak! Ostatnie słowo: domo „dom”. A mały dom? |
| Keiko: Dometo! | Domek! |
| Juma: Kaj persono, kiu estas juna? | A osoba, która jest młoda? |
| Ana: Junulo! Kiel ni! | Młody człowiek! Tak jak my! |
| Juma: Ha ha! Gratulon – vi ĉiuj gajnis! | Ha ha! Gratulacje – wszyscy wygraliście! |
Kie i kiu łączą też dwie części zdania: la lokon, kie oni lernas – „miejsce, w którym się uczy”; la personon, kiu instruas – „osobę, która uczy”.
Nowe słowa
| Esperanto | Polski | Uwagi |
|---|---|---|
| vortludo | gra w słowa | vorto „słowo” + ludo „gra” |
| regulo | reguła, zasada | |
| simpla | prosty | |
| diri | mówić, powiedzieć | |
| malo | przeciwieństwo | mal- użyte jako słowo |
| loko | miejsce | |
| oni | się, ludzie, ktoś (bezosobowo) | uwaga: nie znaczy polskiego „oni”! kie oni lernas „gdzie się uczy” |
| instrui | uczyć (kogoś), nauczać | lerni „uczyć się” |
| persono | osoba | |
| virino | kobieta | viro „mężczyzna” |
| domo | dom | |
| juna | młody | maljuna „stary (o ludziach)” |
| lasta | ostatni | |
| gajni | wygrywać | |
| gratulon! | gratulacje! | |
| se | jeśli | |
| lernejo | szkoła | lern- + -ej- |
| instruisto | nauczyciel | instru- + -ist- |
| kongresano | uczestnik kongresu | kongres- + -an- |
| dometo | domek | dom- + -et- |
| grandega | ogromny | grand- + -eg- |
| junulo | młody człowiek | jun- + -ul- |
| malsanulejo | szpital | mal- + san- + -ul- + -ej- |
Uwaga, fałszywy przyjaciel: oni. Esperanckie oni nie znaczy polskiego „oni”! To zaimek bezosobowy: Oni parolas Esperanton tie – „Mówi się tam po esperancku”. Polskie „oni” i „one” to ili. Zdanie z dialogu kie oni lernas znaczy dosłownie „gdzie się uczy”, nie „gdzie oni się uczą”. Więcej o oni znajdziesz na stronie o zaimkach.
Gramatyka
Jak działa słowotwórstwo
Słowo esperanckie składa się z rdzenia, opcjonalnych afiksów i końcówki. Końcówka mówi, jaką częścią mowy jest słowo – -o rzeczownik, -a przymiotnik, -e przysłówek, -i czasownik – a afiksy dodają znaczenia. Fundamento (reguła 11) mówi, że nowe słowa tworzy się z istniejących części. Więcej na stronie o słowotwórstwie.
lernejoszkoła
kongresanouczestnik kongresu
malsanulejoszpital
Polak zna ten mechanizm z własnego języka: „szkoła” to miejsce nauki, „nauczyciel” to ten, kto uczy, „domek” to mały dom. W esperanto jest tylko jedna różnica – wszystko działa regularnie i przy każdym rdzeniu.
Osiem afiksów na początek
Esperanto ma 10 oficjalnych przedrostków i 31 przyrostków. Te osiem obejmuje dużą część codziennych słów. Pełne listy znajdziesz na stronach o przedrostkach i przyrostkach.
| Afiks | Znaczenie | Przykłady |
|---|---|---|
| mal- | przeciwieństwo | granda → malgranda „mały”; fermi „zamykać” → malfermi „otwierać” |
| -ej- | miejsce do… | lerni → lernejo „szkoła”; kafo → kafejo „kawiarnia” |
| -ist- | zawód, specjalista | instrui → instruisto „nauczyciel”; programo → programisto „programista” |
| -in- | forma żeńska | amiko → amikino „przyjaciółka”; instruisto → instruistino „nauczycielka” |
| -et- | mały, słabszy | domo → dometo „domek”; ridi „śmiać się” → rideti „uśmiechać się” |
| -eg- | duży, silniejszy | granda → grandega „ogromny”; pluvo „deszcz” → pluvego „ulewa” |
| -ul- | osoba o danej cesze | juna → junulo „młody człowiek”; riĉa „bogaty” → riĉulo „bogacz” |
| -an- | członek, mieszkaniec | kongreso → kongresano „uczestnik”; urbo → urbano „mieszkaniec miasta” |
Wiele afiksów ma polskie odpowiedniki. -et- to nasze zdrobnienia („dom – domek”, domo – dometo), -in- przypomina „-ka” („nauczyciel – nauczycielka”, instruisto – instruistino), -an- odpowiada „-anin” („Kraków – krakowianin”, Krakovo – krakovano), a -ist- „-ista” („pianista”, pianisto).
Zmień końcówkę, zmień część mowy
Ten sam rdzeń może stać się rzeczownikiem, przymiotnikiem, przysłówkiem albo czasownikiem – wystarczy zmienić końcówkę.
| Końcówka | Słowo | Znaczenie |
|---|---|---|
| -o (rzeczownik) | kanto | piosenka |
| -i (czasownik) | kanti | śpiewać |
| -a (przymiotnik) | kanta | śpiewny, dotyczący śpiewu |
| -e (przysłówek) | kante | śpiewnie, w śpiewie |
Jeden rdzeń, cała rodzina
Naucz się rdzenia san- „zdrowy”, a rozumiesz już całą rodzinę słów. Nasz słownik esperanto pokazuje części i rodzinę wyrazów każdego hasła.
| Słowo | Znaczenie |
|---|---|
| sana | zdrowy |
| sano | zdrowie |
| malsana | chory |
| malsano | choroba |
| malsanulo | chory (człowiek), pacjent |
| malsanulejo | szpital |
| saniĝi | wyzdrowieć |
Przyrostek -iĝ- w saniĝi oznacza „stawać się”: znasz go już z renkontiĝi, nomiĝi, komenciĝi i turniĝi.
W polskim te słowa to osobne rdzenie („zdrow-”, „chor-”, „szpital”), a w esperanto uczysz się jednego rdzenia i kilku końcówek.
Afiksy mogą stać samodzielnie
Ponieważ afiksy to rdzenie z własnym znaczeniem, mogą dostawać końcówki i stawać się słowami: malo „przeciwieństwo”, ejo „miejsce”, eta „maleńki”, ega „ogromny”, ino „istota płci żeńskiej”. Przysłówek ege „niezwykle” jest szczególnie częsty: ege bona – „niezwykle dobry”.
Ćwiczenia
Kącik kulturalny
Esperanto ma własną literaturę, pisaną i tłumaczoną od 1887 roku. Pisarze tacy jak Kálmán Kalocsay, Julio Baghy i szkocki poeta William Auld tworzyli oryginalną poezję i powieści, a Auld przetłumaczył Władcę Pierścieni (1995–97). Nikt nie policzył wszystkich książek esperanckich; jedno z opracowań szacuje je na około 10 000 tytułów w okolicach roku 2000. Wśród pionierów był też Polak: Antoni Grabowski (1857–1921) przełożył Pana Tadeusza Adama Mickiewicza (Sinjoro Tadeo, Warszawa 1918), a sam Zamenhof już w 1894 roku wydał esperancką wersję Hamleta. Poznaj literaturę esperancką.
Częste pytania
Ile afiksów ma esperanto?
Jest 10 oficjalnych przedrostków i 31 oficjalnych przyrostków, a do tego sześć przyrostków imiesłowowych. Nie musisz znać ich wszystkich naraz; osiem z tej lekcji obejmuje dużą część mowy codziennej.
Czy mogę tworzyć własne słowa?
Tak, w granicach rozsądku. Jeśli połączenie jest jasne i nie ma jeszcze zwykłego słowa, ludzie je zrozumieją. Jeśli znane słowo już istnieje, użyj go: każdy zrozumie malsanulejo „szpital” (spotyka się też hospitalo).
Czy malbona naprawdę jest normalnym słowem na „zły”?
Tak. Malbona „zły” to słowo standardowe, tak jak malgranda „mały”. Uczący się czasem uważają słowa z mal- za dziwne, ale używa ich każdy mówiący.
Źródła
- Fundamento de Esperanto – gramatyka po polsku (reguła 11, wyrazy złożone)
- PMEG: Vortfarado – principoj (zasady słowotwórstwa)
- PMEG: Prefiksoj (lista dziesięciu)
- PMEG: Sufiksoj (lista 31)
- PMEG: MAL
- Universala Vortaro (Fundamento, 1905)
- Wikipedia (pl): Antoni Grabowski (esperantysta)
- Wikipedia: William Auld (po angielsku)
- Wikipedia: Translations of The Lord of the Rings (po angielsku)
- EBSCO Research Starters: Esperanto (po angielsku)
Jeśli Esperantopedia Ci pomogła, możesz ją wesprzeć.