Lekcja esperanto 11: prośby, tryb rozkazujący i warunkowy

Q: Czym różni się bonvolu od mi petas?

Oba znaczą „proszę”. Bonvolu stoi na początku i bierze bezokolicznik: Bonvolu atendi. Mi petas dodaje się do prośby lub do trybu rozkazującego: Atendu, mi petas.

Q: Jak powiedzieć „zróbmy…” po esperancku?

Użyj ni i końcówki -u: Ni iru! – „Chodźmy!”, Ni manĝu! – „Zjedzmy!”. Ta sama forma służy do pytania o propozycje: Kion ni faru? – „Co mamy robić?”.

Q: Czy muszę uczyć się wszystkich 45 słów tabelowych od razu?

Nie. Zacznij od wiersza ki- i najczęstszych słów: tio, ĉio, nenio, ĉiu, neniu, tie, ĉiam, neniam, iom. Dzięki wzorowi resztę odczytasz, gdy ją spotkasz.

W tej lekcji nauczysz się grzecznie prosić o różne rzeczy. Końcówka -u tworzy polecenia i życzenia – Venu! „Chodź!”, Ni iru! „Chodźmy!” – a bonvolu z bezokolicznikiem znaczy „proszę…”. Końcówka -us tworzy tryb warunkowy: Mi ŝatus kafon „Chciałbym kawę”, Se mi povus, mi restus „Gdybym mógł, zostałbym”. Na koniec zobaczysz całą tabelę słów tabelowych: 45 słów zbudowanych z ki-, ti-, i-, ĉi- i neni-.

Dialog

Ostatni wieczór kongresu. Ana, Tomo i Keiko jedzą kolację w małej restauracji.

Esperanto	Polski
Kelnero: Bonan vesperon! Bonvolu sidiĝi. Kion vi deziras?	Dobry wieczór! Proszę usiąść. Czego państwo sobie życzą?
Ana: Bonvolu doni al ni la menuon.	Prosimy o menu.
Kelnero: Jen ĝi.	Proszę bardzo.
Tomo: Mi ŝatus la legoman supon, mi petas.	Poproszę zupę jarzynową.
Keiko: Kaj por mi la fiŝon kun rizo.	A dla mnie rybę z ryżem.
Ana: Ĉu vi povus rekomendi ion bongustan?	Czy mógłby pan polecić coś smacznego?
Kelnero: Provu la lokan specialaĵon! Ĝi estas tre bongusta.	Proszę spróbować lokalnej specjalności! Jest bardzo smaczna.
Ana: Bone, mi prenos ĝin. Kaj kafon, mi petas!	Dobrze, wezmę ją. I poproszę kawę!
Tomo: Kompreneble. Ana sen kafo ne estus Ana!	Oczywiście. Ana bez kawy nie byłaby Aną!
Ana: Ha ha. Morgaŭ ni ĉiuj iros hejmen… Se mi povus, mi restus ĉi tie ankoraŭ unu semajnon.	Ha ha. Jutro wszyscy jedziemy do domu… Gdybym mogła, zostałabym tu jeszcze tydzień.
Keiko: Ankaŭ mi. Sed ni revidiĝos, ĉu ne?	Ja też. Ale jeszcze się zobaczymy, prawda?
Tomo: Certe! Ni faru planon: venontjare ni ĉiuj venu al la sekva kongreso!	Pewnie! Ułóżmy plan: w przyszłym roku wszyscy przyjedźmy na następny kongres!
Ana: Jes! Kaj ĉiu, kiu ne venos, pagos la vespermanĝon!	Tak! A kto nie przyjedzie, zapłaci za kolację!
Keiko: Interkonsentite!	Umowa stoi!
Tomo: Sinjoro, bonvolu alporti la kalkulon… Ne, atendu – unue la deserton!	Proszę pana, proszę przynieść rachunek… Nie, zaraz – najpierw deser!

Nowe słowa

Esperanto	Polski	Uwagi
bonvolu	proszę (zrób…)	+ bezokolicznik: bonvolu sidiĝi
mi petas	proszę; poproszę	na końcu prośby
sidiĝi	usiąść	sidi „siedzieć”
deziri	życzyć sobie, pragnąć	Kion vi deziras? „Czego sobie życzysz?”
doni	dawać	doni al ni „dać nam”
rekomendi	polecać
provi	próbować
resti	zostawać, pozostać
alporti	przynieść	al + porti „nosić”
atendi	czekać	bez „na”: Mi atendas vin „Czekam na ciebie”
revidiĝi	zobaczyć się ponownie	ĝis revido
kelnero	kelner
menuo	menu
legomo	warzywo	legoma supo „zupa jarzynowa”
fiŝo	ryba
specialaĵo	specjalność (danie)
kalkulo	rachunek	także „obliczenie”
deserto	deser
plano	plan
loka	lokalny	od loko „miejsce”
sekva	następny
venontjare	w przyszłym roku
certe	na pewno, pewnie
interkonsentite!	umowa stoi!, zgoda!
io	coś	ion bongustan „coś smacznego”
helpi	pomagać	helpi min „pomóc mi” (biernik, nie celownik)

Gramatyka

Tryb rozkazujący: -u

Końcówka -u wyraża polecenie, prośbę lub życzenie. Bez vi jest to bezpośrednie polecenie: Venu! „Chodź!”, Atendu! „Czekaj!”. Z ni znaczy „chodźmy”: Ni iru! „Chodźmy!”. Z li, ŝi lub ili znaczy „niech on / ona / oni…”. Wszystkie sześć końcówek czasownika opisuje strona o czasownikach.

Esperanto	Polski
Provu la specialaĵon!	Spróbuj specjalności!
Ni faru planon!	Ułóżmy plan!
Li venu morgaŭ.	Niech przyjdzie jutro.
Ne timu!	Nie bój się!

Forma na -u występuje też po ke po czasownikach chcenia i proszenia: Mi volas, ke vi venu – „Chcę, żebyś przyszedł”. Polak zna to z polskiego „żeby”: „niech” to -u przy li, ŝi, ili, „chodźmy” to ni + -u, a „żebyś przyszedł” to ke vi venu.

Grzeczne prośby

Goły tryb rozkazujący może brzmieć szorstko. Esperanto ma trzy proste sposoby, by go złagodzić.

Sposób	Przykład	Polski
bonvolu + bezokolicznik	Bonvolu sidiĝi.	Proszę usiąść.
tryb rozkazujący + mi petas	Donu al mi akvon, mi petas.	Daj mi wodę, proszę.
Ĉu vi povus…?	Ĉu vi povus helpi min?	Czy mógłbyś mi pomóc?

Bonvolu to forma na -u czasownika bonvoli „być tak uprzejmym, by…”, od bona „dobry” + voli „chcieć”. Na Dankon! odpowiedz Ne dankinde! – „Nie ma za co!”. Więcej codziennych zwrotów znajdziesz na stronie o podstawowych zwrotach.

Polskie „proszę” robi wiele rzeczy naraz („proszę usiąść”, „proszę bardzo”, „poproszę kawę”), a w esperanto dzielą je bonvolu (przed bezokolicznikiem) i mi petas (na końcu prośby). Uwaga na pułapkę biernika: po polsku „pomóc mi” to celownik, ale w esperanto jest helpi min, z biernikiem, a nie helpi al mi.

Tryb warunkowy: -us

Końcówka -us wyraża rzecz wyobrażoną lub nierzeczywistą – polskie „by”. To także grzeczny sposób na powiedzenie, czego chcesz: Mi ŝatus „Chciałbym”. Gdy zdanie z se „jeśli” dotyczy czegoś wyobrażonego, oba czasowniki dostają -us. Dla realnych możliwości używaj zwykłych czasów: Se pluvos, mi restos hejme – „Jeśli będzie padać, zostanę w domu”.

Esperanto	Polski
Mi ŝatus kafon.	Chciałbym kawę.
Ana sen kafo ne estus Ana.	Ana bez kawy nie byłaby Aną.
Se mi povus, mi restus.	Gdybym mógł, zostałbym.
Se mi havus tempon, mi lernus la japanan.	Gdybym miał czas, nauczyłbym się japońskiego.

Polski tryb warunkowy zmienia się przez osoby i rodzaje („zostałbym, zostałabym, zostalibyśmy”), a esperanckie -us to jedna forma: mi restus, ni restus. Polskie „gdyby… to…” wraca tu w obu częściach zdania jako se … -us, … -us.

Wszystkie sześć końcówek czasownika

Znasz już każdą końcówkę czasownika w esperanto. Każda działa tak samo przy każdym czasowniku i każdej osobie.

Końcówka	Nazwa	esti	paroli
-i	bezokolicznik	esti – być	paroli – mówić
-as	czas teraźniejszy	estas – jestem, jest, są	parolas – mówię, mówi
-is	czas przeszły	estis – był, byli	parolis – mówił
-os	czas przyszły	estos – będzie	parolos – będzie mówić
-us	tryb warunkowy	estus – byłby	parolus – mówiłby
-u	tryb rozkazujący	estu – bądź!	parolu – mów!

Tabela słów tabelowych

W lekcji 7 pojawiło się siedem słów pytających na ki-. Należą one do tabeli 45 słów. Każde łączy początek (wiersz) z końcówką (kolumna), więc dowolne słowo da się odczytać z tabeli. Każde z nich z przykładami omawia strona o słowach tabelowych.

ki- + -u = kiu

	-u kto, który	-o rzecz	-a rodzaj	-es czyj	-e miejsce	-am czas	-al powód	-el sposób	-om ilość
ki- pytanie	kiu	kio	kia	kies	kie	kiam	kial	kiel	kiom
ti- wskazanie	tiu	tio	tia	ties	tie	tiam	tial	tiel	tiom
i- nieokreślone	iu	io	ia	ies	ie	iam	ial	iel	iom
ĉi- całość	ĉiu	ĉio	ĉia	ĉies	ĉie	ĉiam	ĉial	ĉiel	ĉiom
neni- przeczenie	neniu	nenio	nenia	nenies	nenie	neniam	nenial	neniel	neniom

Czytaj w dół kolumny: kie „gdzie”, tie „tam”, ie „gdzieś”, ĉie „wszędzie”, nenie „nigdzie”. Słowa na -u i -a dostają -j i -n jak przymiotniki: ĉiuj „wszyscy”, kiujn „które” (jako dopełnienie). Słowa na -o dostają tylko -n: ion bongustan „coś smacznego”.

Uwaga na podwójne przeczenie. Po polsku „nikt nie przyszedł” i „nigdy tego nie widziałem” wymagają dwóch przeczeń. W esperanto słowo na neni- samo przeczy zdaniu i nie dodaje się do niego ne: Neniu venis – „Nikt nie przyszedł”, Mi neniam vidis tion – „Nigdy tego nie widziałem”. Dodanie ne odwróciłoby sens: Neniu ne venis znaczyłoby „nie było nikogo, kto by nie przyszedł”, czyli „przyszli wszyscy”. Zobacz pytania i przeczenia.

Ĉi przed słowem na ti- lub po nim sprawia, że wskazuje ono coś bliskiego: tiu „tamten”, ĉi tiu „ten”; tie „tam”, ĉi tie „tutaj”. Nie myl tego ĉi z wierszem ĉi- („całość”): ĉiu znaczy „każdy, wszyscy”.

Ćwiczenia

Ćwiczenia do lekcji 11

Która końcówka tworzy polecenie?
-us-u-os
Odpowiedź
-u
Przetłumacz, używając bonvolu: „Proszę usiąść.”
Odpowiedź
Bonvolu sidiĝi
Co znaczy Mi ŝatus kafon?
„Lubiłem kawę.”„Chciałbym kawę.”„Lubię kawę.”
Odpowiedź
„Chciałbym kawę.”
Uzupełnij formą resti: Se mi havus tempon, mi ___ ĉi tie.
Odpowiedź
restus
Przetłumacz na esperanto: „Chodźmy!”
Odpowiedź
Ni iru
Które słowo znaczy „nikt”?
neniunenioneniam
Odpowiedź
neniu
Które słowo znaczy „zawsze”?
ĉiamiamtiam
Odpowiedź
ĉiam
Przetłumacz na esperanto: „Czy mógłbyś mi pomóc?”
Odpowiedź
Ĉu vi povus helpi min / Ĉu vi povus min helpi / Ĉu vi povus helpi al mi
Które słowo znaczy „gdzieś”?
ietieĉie
Odpowiedź
ie
Przetłumacz na esperanto: „Czekaj!”
Odpowiedź
Atendu

Kącik kulturalny

Na imprezach esperanckich obowiązuje niepisana zasada grzeczności: nie krokodili – dosłownie „krokodylować”, czyli nie przechodzić na język ojczysty, gdy inni mogliby dołączyć po esperancku. Nikt nie wie na pewno, skąd pochodzi to słowo; Vikipedio podaje kilka opowieści, między innymi o drewnianym krokodylu używanym na kursach Andreo Cseha. W pytaniach o poprawne użycie pomaga Akademia Esperanta, która prowadzi poradnię językową Lingva Konsultejo.

Częste pytania

Czym różni się bonvolu od mi petas?

Oba znaczą „proszę”. Bonvolu stoi na początku i bierze bezokolicznik: Bonvolu atendi. Mi petas dodaje się do prośby lub do trybu rozkazującego: Atendu, mi petas.

Jak powiedzieć „zróbmy…” po esperancku?

Użyj ni i końcówki -u: Ni iru! – „Chodźmy!”, Ni manĝu! – „Zjedzmy!”. Ta sama forma służy do pytania o propozycje: Kion ni faru? – „Co mamy robić?”.

Czy muszę uczyć się wszystkich 45 słów tabelowych od razu?

Nie. Zacznij od wiersza ki- i najczęstszych słów: tio, ĉio, nenio, ĉiu, neniu, tie, ĉiam, neniam, iom. Dzięki wzorowi resztę odczytasz, gdy ją spotkasz.

#Dialog

#Nowe słowa

#Gramatyka

#Tryb rozkazujący: -u

#Grzeczne prośby

#Tryb warunkowy: -us

#Wszystkie sześć końcówek czasownika

#Tabela słów tabelowych

#Ćwiczenia

#Kącik kulturalny

#Częste pytania

#Czym różni się bonvolu od mi petas?

#Jak powiedzieć „zróbmy…” po esperancku?

#Czy muszę uczyć się wszystkich 45 słów tabelowych od razu?

#Źródła