Esperanto dersi 11: rica, emir kipi ve şart kipi

Bu derste kibarca bir şey istemeyi öğreneceksiniz. -u eki emir ve istek bildirir – Venu! “Gel!”, Ni iru! “Gidelim!” – bonvolu ve bir mastar da “lütfen …” demektir. -us eki şart kipini yapar: Mi ŝatus kafon “Bir kahve isterdim”, Se mi povus, mi restus “Elimden gelse kalırdım”. Son olarak korelatiflerin, yani ki-, ti-, i-, ĉi- ve neni- ile kurulan 45 kelimenin tablosunu bütünüyle göreceksiniz.

#Diyalog

Kongrenin son akşamı. Ana, Tomo ve Keiko küçük bir lokantada akşam yemeği yiyor.

#Yeni kelimeler

#Dil bilgisi

#Emir kipi: -u

-u eki emir, rica ya da istek bildirir. Vi söylenmezse doğrudan emirdir: Venu! “Gel! Gelin!”, Atendu! “Bekle! Bekleyin!” Ni ile “-elim, -alım” demektir: Ni iru! “Gidelim!” Li, ŝi ya da ili ile “-sin, -sinler” anlamı verir. Altı fiil ekinin hepsi fiiller sayfasında.

Türkçede emir ve istek kişiye göre değişir (gel, gelin, gelelim, gelsin); Esperanto’da hepsi -u ile yapılır, kişiyi zamir gösterir.

-u biçimi, istek ve rica bildiren fiillerden sonra ke ile de kullanılır: Mi volas, ke vi venu – “Gelmeni istiyorum”. Türkçede bu iş “-meni” gibi bir ekle yapılır; Esperanto’da ise ke (Türkçedeki “ki” gibi) ve tam bir cümle gelir.

#Kibar rica

Yalın bir emir sert gelebilir. Esperanto’da onu yumuşatmanın üç kolay yolu vardır.

Bonvolu, bona “iyi” + voli “istemek” kelimelerinden kurulan bonvoli “lütfedip … yapmak” fiilinin -u biçimidir. Dankon! sözüne Ne dankinde! – “Rica ederim!” – diye cevap verilir. Dikkat: Türkçedeki “rica ederim” iki iş görür; teşekküre cevap verirken Ne dankinde, bir şey isterken mi petas kullanılır. Ĉu vi povus helpi min? cümlesinde de Türkçedeki “bana” yerine min geldiğine dikkat edin: helpi çoğunlukla doğrudan nesne alır (helpi al mi da doğrudur ama daha seyrektir). Gündelik ifadelerin daha fazlası temel ifadeler sayfasında.

Kibar rica

Kelimeleri doğru sıraya koyun.

1. Lütfen bize menüyü verin.

   Kelimeler: doni al donu ni bonvolu la menuon

   Cevap

   Bonvolu doni al ni la menuon.Şunlar da doğru: Bonvolu doni la menuon al ni.

2. Lezzetli bir şey önerebilir misiniz?

   Kelimeler: ion bongusta ĉu rekomendi vi bongustan povus

   Cevap

   Ĉu vi povus rekomendi ion bongustan?

3. Bekleyin lütfen!

   Kelimeler: atendi mi atendu petas

   Cevap

   Atendu, mi petas!Şunlar da doğru: Mi petas, atendu!

#Şart kipi: -us

-us eki hayal edilen ya da gerçek olmayan bir şeyi anlatır; Türkçedeki “kalırdım”, “isterdim” gibi biçimlere karşılık gelir. Ne istediğinizi kibarca söylemenin yolu da budur: Mi ŝatus “isterdim”. Bir se (“eğer”) cümlesi hayal edilen bir şeyden söz ediyorsa iki fiil de -us alır. Türkçede ise iki fiil farklı ekler alır: “Elimden gelse kalırdım”, “Vaktim olsaydı Japonca öğrenirdim”. Gerçek olasılıklar için olağan zamanlar kullanılır: Se pluvos, mi restos hejme – “Yağmur yağarsa evde kalacağım”. Dikkat: Gerçek olasılığı anlatan se cümlesinde de gelecek zaman kullanılır: pluvos.

Emir mi, şart mı?

Doğru eki seçin.

1. Gel!

   Ven!

   Ven- için ek

   -as-us-u
   Cevap

   Venu!

2. Gidelim!

   Ni ir!

   ir- için ek

   -as-us-u
   Cevap

   Ni iru!

3. Bir kahve isterdim.

   Mi ŝat kafon.

   ŝat- için ek

   -as-us-u
   Cevap

   Mi ŝatus kafon.

4. Elimden gelse kalırdım.

   Se mi 1pov, mi 2rest.

   pov- için ek

   1pov--as-us-u

   rest- için ek

   2rest--as-us-u
   Cevap

   Se mi povus, mi restus.

5. Lütfen oturun.

   Bonvol sidiĝi.

   Bonvol- için ek

   -as-us-u
   Cevap

   Bonvolu sidiĝi.

#Altı fiil ekinin hepsi

Artık Esperanto’daki bütün fiil eklerini biliyorsunuz. Her biri her fiilde ve her kişide aynı biçimde işler.

#Korelatifler tablosu

7. derste ki- ile başlayan yedi soru kelimesi öğrendiniz. Bunlar 45 kelimelik bir tablonun parçasıdır. Her kelime bir başlangıcı (satır) bir bitişle (sütun) birleştirir; bu yüzden tablodaki her kelimeyi kendiniz çıkarabilirsiniz. Korelatifler (tablo kelimeleri) sayfası her birini örneklerle açıklar.

ki- + -u = kiu

	-u kim, hangi	-o şey	-a nasıl, ne tür	-es kimin	-e yer	-am zaman	-al neden	-el biçim	-om miktar
ki- soru	kiu	kio	kia	kies	kie	kiam	kial	kiel	kiom
ti- o, şu	tiu	tio	tia	ties	tie	tiam	tial	tiel	tiom
i- bir, biri	iu	io	ia	ies	ie	iam	ial	iel	iom
ĉi- her	ĉiu	ĉio	ĉia	ĉies	ĉie	ĉiam	ĉial	ĉiel	ĉiom
neni- hiç	neniu	nenio	nenia	nenies	nenie	neniam	nenial	neniel	neniom

Bir sütunu yukarıdan aşağı okuyun: kie “nerede”, tie “orada”, ie “bir yerde”, ĉie “her yerde”, nenie “hiçbir yerde”. Türkçede de benzer diziler var: “ne – bir şey – her şey – hiçbir şey”, “nerede – bir yerde – her yerde – hiçbir yerde”. -u ve -a ile bitenler sıfat gibi -j ve -n alır: ĉiuj “herkes”, kiujn “hangilerini” (nesne). -o ile bitenler yalnızca -n alır: ion bongustan “lezzetli bir şey”.

Bir ti- kelimesinden önce ya da sonra gelen ĉi, onu yakındaki bir şeyi gösterir hâle getirir: tiu “şu, o”, ĉi tiu “bu”; tie “orada”, ĉi tie “burada”. Türkçedeki “bu – şu – o” üçlüsü yerine Esperanto’da yalnızca iki basamak vardır: ĉi tiu “bu” ve tiu “şu, o”. Bu ĉi kelimesini ĉi- satırıyla (“her”) karıştırmayın: ĉiu “her, herkes” demektir.

Türkçe konuşanlar için: tek olumsuzluk. Türkçede “kimse”, “hiçbir şey” gibi kelimelerle birlikte fiil de olumsuz olur: “Kimse gelmedi”, “Hiçbir şey görmedim”. Esperanto’da ise tek olumsuzluk yeter: cümlede bir neni- kelimesi varsa fiil olumlu kalır. “Kimse gelmedi” Neniu venis, “Hiçbir şey görmedim” Mi vidis nenion, “O hiç gelmez” Li neniam venas olur. Hem ne hem bir neni- kelimesi kullanırsanız iki olumsuzluk birbirini götürür: Mi ne vidis nenion “Hiçbir şey görmemiş değilim”, yani “Bir şey gördüm” demektir.

Korelatifler

Her Esperanto kelimesini anlamıyla eşleştirin.

• • ĉiam
    Cevap

    her zaman
  • neniam
    Cevap

    hiçbir zaman
  • ie
    Cevap

    bir yerde
  • nenio
    Cevap

    hiçbir şey
  • ĉiu
    Cevap

    herkes, her biri
  • tie
    Cevap

    orada

  Anlamlar: bir yerde · orada · hiçbir şey · hiçbir zaman · herkes, her biri · her zaman

#Alıştırmalar

11. ders alıştırmaları

1. Hangi ek emir bildirir?

   -us-u-os
   Cevap

   -u

2. Bonvolu kullanarak çevirin: “Lütfen oturun.”

   Cevap

   Bonvolu sidiĝi

3. Mi ŝatus kafon ne demektir?

   “Kahveden hoşlandım.”“Bir kahve isterdim.”“Kahve severim.”
   Cevap

   “Bir kahve isterdim.”

4. Fiili yazın (resti): Se mi havus tempon, mi ___ ĉi tie.

   Cevap

   restus

5. Esperanto’ya çevirin: “Gidelim!”

   Cevap

   Ni iru

6. Hangi kelime “hiç kimse” demektir?

   neniunenioneniam
   Cevap

   neniu

7. Hangi kelime “her zaman” demektir?

   ĉiamiamtiam
   Cevap

   ĉiam

8. Esperanto’ya çevirin (kibar biçim, -us ile): “Bana yardım edebilir misiniz?”

   Cevap

   Ĉu vi povus helpi min / Ĉu vi povus min helpi / Ĉu vi povus helpi al mi

9. Hangi kelime “bir yerde” demektir?

   ietieĉie
   Cevap

   ie

10. Esperanto’ya çevirin: “Bekleyin!”

    Cevap

    Atendu

Kontrol etTekrar dene

#Kültür köşesi

Esperanto buluşmalarının yazılı olmayan bir nezaket kuralı vardır: krokodili – “timsahlık etmek” – ayıp sayılır. Timsahlık etmek, başkaları da Esperanto’yla konuşmaya katılabilecekken kendi ana dilinize geçmek demektir. Kelimenin nereden geldiğini kimse kesin olarak bilmiyor; Vikipedio birkaç hikâye sayar, bunlardan biri Andreo Cseh’in dil kurslarında kullanılan tahta bir timsahtır. Doğru kullanımla ilgili sorular için Esperanto Akademisi Lingva Konsultejo adlı bir danışma hizmeti yürütür.

#Sık sorulan sorular

#Bonvolu ile mi petas arasındaki fark nedir?

İkisi de “lütfen” demektir. Bonvolu başa gelir ve mastar alır: Bonvolu atendi. Mi petas ise bir ricaya ya da emre eklenir: Atendu, mi petas.

#Esperanto’da “-elim, -alım” nasıl denir?

Ni zamirini ve -u ekini kullanın: Ni iru! – “Gidelim!”, Ni manĝu! – “Yiyelim!” Aynı biçim öneri sormaya da yarar: Kion ni faru? – “Ne yapalım?”

#45 korelatifin hepsini şimdi öğrenmem gerekir mi?

Hayır. Önce ki- satırıyla ve en sık kullanılan kelimelerle başlayın: tio, ĉio, nenio, ĉiu, neniu, tie, ĉiam, neniam, iom. Düzen, ötekileri karşınıza çıktıklarında çözmenizi sağlar.

#Kaynaklar

• Fundamento de Esperanto – İngilizce dil bilgisi (6. kural, fiiller)
• PMEG: U (emir/istek kipi)
• PMEG: US (şart kipi)
• PMEG: Tabelvortoj – bazaj reguloj (korelatifler)
• PMEG: Postpartoj kaj finaĵoj (korelatiflerin bitişleri)
• PMEG: Neado (olumsuzluk, tek olumsuzluk kuralı)
• Vikipedio: Krokodili (Esperanto dilinde)
• Akademio de Esperanto