Saluton kursu
Esperanto dersi 10: kelime türetme, ön ekler ve son ekler
Bir kök ve bir avuç ek öğrenin; kelime dağarcığınız katlanarak büyüsün.
Her seferinde tek bir şey: diyalog satır satır, yeni kelimeler ses ve resimlerle, her ekranda bir alıştırma.
38 kelime21 alıştırma~20 dk
Bu derste Esperanto’nun kelime dağarcığını hızla büyüten yöntemi öğreneceksiniz: kelimeleri parçalardan kurmak. Bir kök, bir ön ek ya da son ek ve sondaki dil bilgisel ek, sözlüğe bakmadan anlayabileceğiniz yeni bir kelime verir: lern·ej·o “öğren + yer + isim” = “okul”. En kullanışlı sekiz eki – mal-, -ej-, -ist-, -in-, -et-, -eg-, -ul- ve -an- – öğrenecek ve tek bir kökün nasıl koca bir kelime ailesine dönüştüğünü göreceksiniz. Türkçe konuşanlar bu yönteme yabancı değil: Türkçe de kelimelerini köke ekler getirerek türetir.
Diyalog
Kongrede bir oyun akşamı var. 1. dersteki çevrim içi grubu yöneten Juma bir kelime oyunu sunuyor.
| Esperanto | Türkçe |
|---|---|
| Juma: Bonvenon al la vortludo! La reguloj estas simplaj: mi diras vorton, kaj vi faras novajn vortojn. | Kelime oyununa hoş geldiniz! Kurallar basit: ben bir kelime söylüyorum, siz de yeni kelimeler yapıyorsunuz. |
| Juma: La unua vorto: granda. Kio estas la malo? | İlk kelime: granda “büyük”. Zıddı ne? |
| Ana: Malgranda! | Küçük! |
| Juma: Ĝuste! Kaj tre, tre granda? | Doğru! Peki çok, çok büyük? |
| Tomo: Grandega! Kiel la kongresejo! | Kocaman! Kongre binası gibi! |
| Juma: Bonege. Nun: lerni. Kiel ni nomas la lokon, kie oni lernas? | Harika. Şimdi: lerni “öğrenmek”. Öğrenilen yere ne deriz? |
| Keiko: Lernejo! | Okul! |
| Juma: Kaj la personon, kiu instruas tie? | Peki orada ders veren kişiye? |
| Ana: Instruisto – aŭ instruistino, se ŝi estas virino. | Öğretmen – kadınsa instruistino. |
| Juma: Perfekte! Kaj ni ĉiuj ĉi tie, ĉe la kongreso? | Mükemmel! Peki burada, kongredeki hepimiz? |
| Tomo: Ni estas kongresanoj! | Biz kongre katılımcılarıyız! |
| Juma: Jes! Lasta vorto: domo. Kaj malgranda domo? | Evet! Son kelime: domo “ev”. Peki küçük bir ev? |
| Keiko: Dometo! | Evcik! |
| Juma: Kaj persono, kiu estas juna? | Peki genç olan bir kişi? |
| Ana: Junulo! Kiel ni! | Bir genç! Bizim gibi! |
| Juma: Ha ha! Gratulon – vi ĉiuj gajnis! | Ha ha! Tebrikler – hepiniz kazandınız! |
Kie ve kiu ayrıca bir cümlenin iki parçasını birbirine bağlar: la lokon, kie oni lernas – “öğrenilen yer”; la personon, kiu instruas – “ders veren kişi”. Türkçede bu işi sıfat-fiil görür ve sıfat-fiil ismin önüne gelir (“ders veren kişi”); Esperanto’da ise kie ya da kiu ile başlayan yan cümle ismin arkasından gelir.
Yeni kelimeler
| Esperanto | Türkçe | Notlar |
|---|---|---|
| vortludo | kelime oyunu | vorto “kelime” + ludo “oyun” |
| regulo | kural | |
| simpla | basit | |
| diri | söylemek, demek | |
| malo | zıt, karşıt | kelime olarak kullanılan mal- |
| loko | yer | |
| oni | insan, insanlar (genel olarak) | kie oni lernas “insanların öğrendiği yer, öğrenilen yer” |
| instrui | öğretmek, ders vermek | lerni “öğrenmek” |
| persono | kişi | |
| virino | kadın | viro “erkek, adam” |
| domo | ev | |
| juna | genç | maljuna “yaşlı” |
| lasta | son | |
| gajni | kazanmak | |
| gratulon! | tebrikler! | |
| se | eğer, -se | |
| lernejo | okul | lern- + -ej- |
| instruisto | öğretmen | instru- + -ist- |
| kongresano | kongre katılımcısı | kongres- + -an- |
| dometo | evcik, küçük ev | dom- + -et- |
| grandega | kocaman, devasa | grand- + -eg- |
| junulo | genç (kişi) | jun- + -ul- |
| malsanulejo | hastane | mal- + san- + -ul- + -ej- |
Dil bilgisi
Kelime türetme nasıl işler
Bir Esperanto kelimesi bir kökten, isteğe bağlı ön ve son eklerden ve sondaki bir dil bilgisel ekten oluşur. Sondaki ek kelime türünü söyler – -o isim, -a sıfat, -e zarf, -i fiil – ön ve son ekler ise anlam katar. Fundamento (11. kural), yeni kelimelerin var olan parçaları birleştirerek yapıldığını söyler. Daha fazlası kelime türetme sayfasında.
Bu düzen size tanıdık gelecek: Türkçede de “göz-lük-çü” gibi kelimeler köke ekler getirilerek yapılır. İki fark var: Esperanto eklerinde ünlü uyumu yoktur, yani -ist- Türkçedeki “-cı, -ci, -cu, -cü” gibi değişmez, hep aynı kalır; bir de Esperanto’da mal- ve ge- gibi ön ekler vardır.
lernejookul
kongresanokongre katılımcısı
malsanulejohastane
Başlangıç için sekiz ek
Esperanto’da 10 resmî ön ek ve 31 son ek vardır. Bu sekizi gündelik kelimelerin büyük bir bölümünü karşılar. Tam listeler için ön ekler ve son ekler sayfalarına bakın.
| Ek | Anlamı | Örnekler |
|---|---|---|
| mal- | tam zıddı | granda → malgranda “küçük”; fermi “kapatmak” → malfermi “açmak” |
| -ej- | … için yer | lerni → lernejo “okul”; kafo → kafejo “kafe, kahvehane” |
| -ist- | meslek, uzman | instrui → instruisto “öğretmen”; programo → programisto “programcı” |
| -in- | dişil | amiko → amikino “kadın arkadaş”; instruisto → instruistino “kadın öğretmen” |
| -et- | küçük, daha zayıf | domo → dometo “evcik”; ridi “gülmek” → rideti “gülümsemek” |
| -eg- | büyük, daha güçlü | granda → grandega “kocaman”; pluvo “yağmur” → pluvego “sağanak” |
| -ul- | o niteliği taşıyan kişi | juna → junulo “genç”; riĉa “zengin” → riĉulo “zengin kişi” |
| -an- | üye, sakin | kongreso → kongresano “katılımcı”; urbo → urbano “şehirli” |
Türkçe karşılıklarını görmek kolay: -ej- çoğu zaman “-hane” ya da “-lik” (kafejo “kahvehane”), -ist- “-cı, -ci” (kuiristo “aşçı”, programisto “programcı”), -et- “-cık, -cik” (dometo “evcik”), -an- “-lı, -li” (urbano “şehirli”) gibidir. Türkçedeki “hastane” de “hasta + hane” olarak tıpkı malsanulejo gibi kurulmuştur.
Eki değiştirin, kelime türü değişsin
Aynı kök, yalnızca sondaki eki değiştirerek isim, fiil, sıfat ya da zarf olabilir.
| Ek | Kelime | Anlam |
|---|---|---|
| -o (isim) | kanto | şarkı |
| -i (fiil) | kanti | şarkı söylemek |
| -a (sıfat) | kanta | şarkıyla ilgili, şarkılı |
| -e (zarf) | kante | şarkı söyleyerek |
Bir kök, koca bir aile
“Sağlıklı” anlamındaki san- kökünü öğrenin, bütün bir kelime ailesini anlarsınız. Esperanto sözlüğümüz her maddenin parçalarını ve kelime ailesini gösterir.
| Kelime | Anlam |
|---|---|
| sana | sağlıklı |
| sano | sağlık |
| malsana | hasta (sıfat) |
| malsano | hastalık |
| malsanulo | hasta (kişi) |
| malsanulejo | hastane |
| saniĝi | iyileşmek |
Türkçede “hasta” hem sıfat hem kişidir; Esperanto bunları ayırır: malsana “hasta (durumda)”, malsanulo “hasta (kişi)”.
Saniĝi kelimesindeki -iĝ- son eki “olmak, hâline gelmek” demektir; onu renkontiĝi, nomiĝi, komenciĝi ve turniĝi kelimelerinde zaten gördünüz. Türkçede bu işi çoğu zaman fiil ekleri görür: saniĝi “iyi-leş-mek”, nomiĝi “adlandır-ıl-mak”. Karşıtı olan -ig- ise “yaptırmak” anlamı verir: sanigi “iyileştirmek”. Kabaca -iĝ- Türkçedeki -leş-, -ıl-, -ın- eklerine, -ig- ise -dır-, -t- eklerine yakındır.
Ekler tek başına da kullanılabilir
Ekler de birer kök olduğu için sona ek alıp kelime olabilir: malo “zıt”, ejo “yer”, eta “minik”, ega “muazzam”, ino “dişi”. Özellikle ege “son derece” zarfı çok yaygındır: ege bona – “son derece iyi”.
Alıştırmalar
Kültür köşesi
Esperanto’nun 1887’den beri yazılan ve çevrilen kendi edebiyatı var. Kálmán Kalocsay, Julio Baghy ve İskoç şair William Auld gibi yazarlar özgün şiirler ve romanlar yazdı; Auld, “Yüzüklerin Efendisi”ni de Esperanto’ya çevirdi (1995–97). Esperanto kitaplarının hepsini sayan olmadı; bir genel değerlendirme, 2000 yılı civarına kadar yaklaşık 10.000 kitap yayımlandığını tahmin ediyor. Esperanto edebiyatını keşfedin.
Sık sorulan sorular
Esperanto’da kaç ek var?
10 resmî ön ek ve 31 resmî son ek vardır; bunlara ortaçlar için altı son ek eklenir. Hepsine birden ihtiyacınız yok; bu dersteki sekiz ek gündelik konuşmanın büyük bir kısmını karşılar.
Kendi kelimelerimi uydurabilir miyim?
Evet, belli sınırlar içinde. Bir birleşim açıksa ve yaygın bir kelime yoksa insanlar onu anlar. İyi bilinen bir kelime varsa onu kullanın: malsanulejo “hastane” kelimesini herkes anlar (hospitalo da kullanılır).
Malbona gerçekten “kötü” için olağan kelime mi?
Evet. Malbona “kötü”, tıpkı malgranda “küçük” gibi standart kelimedir. Öğrenenler başta mal- ile kurulan kelimeleri tuhaf bulabilir, ama her konuşur bunları kullanır.
Kaynaklar
- Fundamento de Esperanto – İngilizce dil bilgisi (11. kural, birleşik kelimeler)
- PMEG: Vortfarado – principoj (kelime türetme ilkeleri)
- PMEG: Prefiksoj (on ön ek)
- PMEG: Sufiksoj (31 son ek)
- PMEG: MAL
- Universala Vortaro (Fundamento, 1905)
- Wikipedia: William Auld (İngilizce)
- Wikipedia: Translations of The Lord of the Rings (İngilizce)
- EBSCO Research Starters: Esperanto (İngilizce)
Esperantopedia işinize yaradıysa ona destek olabilirsiniz.