Saluton kursu
Esperanto dersi 12: ortaçlar, okuma ve sonraki adımlar
Ana’dan gelen bir mektup ne kadar çok şey okuyabildiğinizi gösteriyor – dil bilgisinin son parçası da göründüğünden kolay.
Her seferinde tek bir şey: diyalog satır satır, yeni kelimeler ses ve resimlerle, her ekranda bir alıştırma.
28 kelime20 alıştırma~17 dk
Bu son derste Esperanto’da yaklaşık 200 kelimelik bir mektubu baştan sona okuyacak ve ne kadar anladığınızı denetleyeceksiniz. Ayrıca komencanto “yeni başlayan” ve venonta “gelecek, bir sonraki” gibi gündelik kelimelerin arkasındaki altı ortaçla tanışacaksınız. Son olarak bundan sonra ne yapacağınızı öğreneceksiniz: kelimeleri nerede arayacağınızı, dil bilgisini nasıl tekrar edeceğinizi ve gerçek insanlarla nasıl pratik yapacağınızı.
Okuma metni
Kongreden bir hafta sonra Ana, Tomo’ya yazıyor. Mektubu önce çeviriye bakmadan bir kez okuyun, sonra bilmediğiniz kelimelere bakın.
San-Paŭlo, la 6-an de Aŭgusto
Kara Tomo,
Antaŭ unu semajno ni ankoraŭ estis kune ĉe la kongreso, kaj nun mi estas denove en San-Paŭlo. Reveninte hejmen, mi dormis dek du horojn!
Ĉu vi memoras la unuan tagon? Mi estis tre nervoza. Mi pensis: "Mi estas nur komencanto, mi komprenos nenion." Sed post unu horo mi jam babilis kun homoj el dek landoj. Neniu ridis pri miaj eraroj, kaj ĉiuj helpis min.
Mi ŝatis ĉion: la prelegojn, la ekskurson tra la malnova urbo, la koncertojn kaj la longajn vesperojn en la kafejo. Mi ankoraŭ vidas antaŭ mi la dancantajn kongresanojn dum la Internacia Vespero.
Hieraŭ mia frato Pedro demandis min: "Kion vi lernis tie?" Mi respondis: "Mi lernis, ke lingvo ne estas nur gramatiko. Lingvo estas homoj."
Nun mi havas novajn planojn. La romano aĉetita ĉe la libroservo atendas sur mia tablo, kaj mi legos ĝin ĝis la fino de la monato. Mi ankaŭ volas paroli kun vi ĉiusemajne, kiel antaŭe – sed nun pri ĉio, ne nur pri la vetero!
Ne forgesu nian planon por la venonta kongreso! Mi jam ŝparas monon. Bonvolu saluti vian avinon de mi (kaj ŝian fungan supon)!
Kore,
AnaP.S. Kafo dormas sur la romano. Ŝajne ankaŭ ĝi volas lerni Esperanton.
Türkçe çeviri
São Paulo, 6 Ağustos
Sevgili Tomo,
Bir hafta önce kongrede hâlâ birlikteydik, şimdiyse yeniden São Paulo’dayım. Eve dönünce on iki saat uyudum!
İlk günü hatırlıyor musun? Çok gergindim. “Ben yalnızca yeni başlayan biriyim, hiçbir şey anlamayacağım” diye düşünüyordum. Ama bir saat sonra on ülkeden insanlarla sohbet ediyordum bile. Hatalarıma kimse gülmedi ve herkes bana yardım etti.
Her şeyi sevdim: konferansları, eski şehirdeki geziyi, konserleri ve kafedeki uzun akşamları. Uluslararası Akşam’da dans eden kongre katılımcıları hâlâ gözümün önünde.
Dün erkek kardeşim Pedro bana sordu: “Orada ne öğrendin?” Ben de şöyle cevap verdim: “Bir dilin yalnızca dil bilgisi olmadığını öğrendim. Dil, insanlardır.”
Şimdi yeni planlarım var. Kitap standından aldığım roman masamın üstünde bekliyor; onu ay sonuna kadar okuyacağım. Seninle eskisi gibi her hafta konuşmak da istiyorum – ama artık yalnızca hava hakkında değil, her şey hakkında!
Bir sonraki kongre için yaptığımız planı unutma! Şimdiden para biriktiriyorum. Lütfen büyükannene benden selam söyle (mantar çorbasına da)!
Sevgiyle,
Ana
Not: Kafo romanın üstünde uyuyor. Görünüşe göre o da Esperanto öğrenmek istiyor.
Yeni kelimeler
| Esperanto | Türkçe | Notlar |
|---|---|---|
| kara | sevgili | mektuplarda: Kara Tomo |
| denove | yeniden, tekrar | |
| antaŭe | önce, eskiden | kiel antaŭe “eskisi gibi” |
| reveni | geri dönmek | re- “yeniden, geri” + veni |
| memori | hatırlamak | |
| pensi | düşünmek | |
| kompreni | anlamak | |
| legi | okumak | leganto “okur” |
| nenio | hiçbir şey | korelatif (11. ders) |
| neniu | hiç kimse | |
| babili | sohbet etmek, laflamak | |
| lando | ülke | |
| ridi | gülmek | ridi pri “-e gülmek” |
| eraro | hata, yanlış | |
| prelego | konferans, konuşma | |
| ekskurso | gezi | |
| danci | dans etmek | dancanta “dans eden” |
| respondi | cevap vermek | |
| ke | ki (bağlaç) | Mi lernis, ke… “Öğrendim ki…” |
| forgesi | unutmak | |
| ŝpari | biriktirmek, tasarruf etmek | para ya da zaman için |
| mono | para | |
| ĉiusemajne | her hafta | ĉiu + semajno + -e |
| ŝajne | görünüşe göre, anlaşılan | |
| kore | sevgiyle, içtenlikle | mektup sonu; koro “kalp, yürek” |
Ke bağlacı Türkçedeki “ki” gibi tam bir cümleyi bağlar: Mi lernis, ke lingvo ne estas nur gramatiko – “Öğrendim ki dil yalnızca dil bilgisi değil”. Türkçe bunu çoğu zaman “-dığını” ile söyler (“… olmadığını öğrendim”); Esperanto’da ise bu iş ke ve ardından gelen tam bir cümleyle yapılır. Mektuptaki mi komprenos nenion “hiçbir şey anlamayacağım” ve Neniu ridis “Kimse gülmedi” cümlelerinde de fiilin olumlu kaldığına dikkat edin (11. ders).
Dil bilgisi
Altı ortaç
Ortaç (sıfat-fiil), sıfat gibi kullanılan bir fiildir: “dans eden biri”, “satın alınmış bir kitap”. Esperanto’da altı ortaç vardır: üçü etken, üçü edilgen ekle kurulur. Eklerdeki a, i, o ünlüleri -as, -is, -os zamanlarına karşılık gelir. Konunun tamamı ortaçlar sayfasında.
| Şimdiki (a) | Geçmiş (i) | Gelecek (o) | |
|---|---|---|---|
| Etken – yapan | leganta – okuyan | leginta – okumuş olan | legonta – okuyacak olan |
| Edilgen – yapılan | legata – okunan | legita – okunmuş | legota – okunacak |
Türkçe konuşanlar için bu konu kolay: Türkçenin de eksiksiz bir sıfat-fiil düzeni vardır ve Esperanto’nun altı ortacı “okuyan, okumuş, okuyacak, okunan, okunmuş, okunacak” dizisine neredeyse birebir karşılık gelir. La venonta kongreso da tıpkı Türkçedeki gibi “gelecek kongre”dir. Tek büyük fark sıradadır: Türkçede ortaçlı öbek ismin önüne gelir (“kitap standından alınmış roman”), Esperanto’da ise uzun öbekler genellikle ismin arkasından gelir: la romano aĉetita ĉe la libroservo.
Ana’nın mektubundan örnekler:
| Esperanto | Türkçe |
|---|---|
| la dancantaj kongresanoj | dans eden kongre katılımcıları |
| la romano aĉetita ĉe la libroservo | kitap standından alınmış roman |
| la venonta kongreso | gelecek (bir sonraki) kongre |
İsim olarak ortaçlar: -anto, -into, -onto
-o ile bir ortaç bir kişiyi adlandırır: komenc·ant·o “başlamakta olan, yeni başlayan”, lern·ant·o “öğrenen, öğrenci”, parol·ant·o “konuşan”. Komencanto kelimesini 1. dersten beri kullanıyorsunuz. Türkçede de ortaçlar isim olabilir: “okuyanlar”, “gelenler”. -ant- ile 10. dersteki -an- son ekini karıştırmayın: kongres·an·o bir kongrenin üyesidir, “kongre yapan” biri değil.
Zarf olarak ortaçlar: -e
-e ile bir ortaç asıl eylemin koşullarını anlatır. Reveninte hejmen, mi dormis “Eve dönünce uyudum”, Ridante, ŝi respondis “Gülerek cevap verdi” demektir. Bu biçimler Türkçedeki zarf-fiillere benzer: -ante “-erek”, -inte ise “-ince, -dıktan sonra” gibidir.
Gerisi bekleyebilir
Ortaçlar esti ile birleşerek bileşik biçimler de yapar. La libro estas legita – “Kitap okunmuş” – gibi edilgen biçimlerle sık karşılaşırsınız; Mi estas leginta la libron – “Kitabı okumuş bulunuyorum” – gibi etken biçimler ise seyrektir. Şimdilik basit zamanlar, yani -as, -is, -os, söylemek istediğiniz hemen her şey için yeterlidir.
Alıştırmalar
Kültür köşesi
Ana’nın haftası, Esperanto Dünya Kongresi’nin olağan programını izliyor. Kongre genellikle sekiz gün sürer; açılış töreni (Inaŭguro), Uluslararası Kongre Üniversitesi’nin dersleri, konserler, ulusal akşam, uluslararası akşam ve bir gezi günü içerir. Gençlerin de ilki 1938’de yapılan ve bugün gençlik örgütü TEJO’nun düzenlediği kendi Uluslararası Gençlik Kongresi vardır. Bir sonraki Dünya Kongresi’nin 3–10 Temmuz 2027’de Avustralya’nın Melbourne kentinde yapılması planlanıyor – bkz. Esperanto Dünya Kongresi.
Kurstan sonra
Artık Esperanto dil bilgisinin çekirdeğini biliyorsunuz. Şu adımlar bunu gerçek bir beceriye dönüştürür:
- Tekrar edin. Kurs sayfasına dönün ve %80’den az doğru yaptığınız her dersin alıştırmalarını yeniden yapın. Bir kural açık değilse dil bilgisi bölümüne bakın.
- Kelime dağarcığınızı büyütün. En sık kullanılan 100 kelimeyi öğrenin, en sık 1.000 kelimeyi kelime kartlarımızla çalışın ve yeni kelimeleri, her kelimenin nasıl kurulduğunu gösteren sözlükte arayın.
- Her gün okuyun ve dinleyin. Ücretsiz kaynaklar listemizden düzeye göre hazırlanmış bir okuma kitabı, bir podcast ya da ikinci bir kurs seçin.
- İnsanlarla konuşun. Çevrim içi bir sohbet grubuna, yerel bir kulübe ya da bir etkinliğe katılın. Esperanto nasıl öğrenilir rehberimiz bunları nerede bulacağınızı anlatır.
Sık sorulan sorular
Esperanto konuşmak için ortaçlara ihtiyacım var mı?
Başta yok. Basit zamanlar neredeyse her şeyi karşılar. Ama komencanto ve lernanto gibi -ant- ile kurulan kelimeler gündelik kelimelerdir; onları tanımak işinize yarar.
Bu kursun sonunda hangi düzeyde olacağım?
Kurs, sizi sıfırdan Diller için Avrupa Ortak Başvuru Metni’nin A1 düzeyine, 10–12. derslerle de A2’nin ilk bölümüne götürmek için tasarlandı. Düzenli okuma ve sohbet sizi daha ileri taşır.
Çevremde kimse Esperanto konuşmuyorsa nasıl konuşma pratiği yaparım?
Çevrim içi sohbet gruplarını ve görüntülü buluşmaları ya da öğrenenleri buluşturan uygulamaları kullanın. Daha sonra bir etkinlikte ya da bir Pasporta Servo ev sahibinin yanında geçireceğiniz bir hafta size saatlerce gerçek sohbet sağlar.
Kaynaklar
- Fundamento de Esperanto – İngilizce dil bilgisi (6. kural, ortaçlar)
- PMEG: Participoj (ortaçlar)
- PMEG: Participoj kiel A-vortoj
- PMEG: Kunmetitaj verboformoj (bileşik fiil biçimleri)
- Esperanto Dünya Derneği (UEA): kongre sayfaları
- Vikipedio: Internacia Kongresa Universitato ve Internacia Junulara Kongreso (Esperanto dilinde)
Esperantopedia işinize yaradıysa ona destek olabilirsiniz.