Lekcja esperanto 9: przyimki, miejsca i kierunki

Q: Czym różni się al la parko od en la parkon?

Al la parko znaczy „w stronę parku” – może tylko do bramy. En la parkon znaczy „do środka parku” – kończysz w jego wnętrzu. Oba opisują ruch, choć po polsku oba tłumaczymy „do parku”.

Q: Czy en zawsze znaczy „w”?

Tak, gdy chodzi o miejsce: en la urbo „w mieście”. Z -n znaczy „do”. Esperanto używa en także w określeniach czasu, jak en Julio „w lipcu” i en 1887 „w 1887 roku”.

Q: Dlaczego w dialogu jest dek minutojn z -n?

Bo dek minutojn jest dopełnieniem czasownika bezonos „będzie potrzebować”. To ten sam biernik, który pojawił się w lekcji 5.

W tej lekcji nauczysz się mówić, gdzie coś jest i dokąd ludzie idą. Poznasz około dwudziestu przyimków – en „w”, sur „na”, apud „obok”, inter „między” – oraz jedną sprytną regułę: po en, sur i podobnych słowach -n pokazuje ruch ku miejscu. Mi promenas en la parko to „Spaceruję w parku”, a Mi iras en la parkon – „Idę do parku”. Nauczysz się też pytać o drogę i rozumieć odpowiedź.

Dialog

Dzień wycieczki podczas kongresu. Ana i Tomo zwiedzają stare miasto na własną rękę.

Esperanto	Polski
Tomo: Kien ni iras nun? Al la muzeo aŭ en la parkon?	Dokąd teraz idziemy? Do muzeum czy do parku?
Ana: Unue al la muzeo, poste en la parkon.	Najpierw do muzeum, potem do parku.
Tomo: Bone. Sed kie estas la muzeo?	Dobrze. Ale gdzie jest muzeum?
Ana: Mi ne scias. Mi demandos tiun sinjorinon.	Nie wiem. Zapytam tamtą panią.
Ana: Pardonu, sinjorino, kie estas la urba muzeo?	Przepraszam, proszę pani, gdzie jest muzeum miejskie?
Sinjorino: Ĝi estas apud la katedralo, sur la granda placo.	Jest obok katedry, na dużym placu.
Tomo: Kaj kiel ni iras tien?	A jak tam dojdziemy?
Sinjorino: Vi iras rekte ĝis la ponto, poste dekstren. Post la ponto vi vidos la placon.	Idziecie prosto aż do mostu, potem w prawo. Za mostem zobaczycie plac.
Ana: Ĉu ĝi estas malproksime?	Czy to daleko?
Sinjorino: Ne. Piede vi bezonos nur dek minutojn.	Nie. Pieszo zajmie wam to tylko dziesięć minut.
Ana: Koran dankon!	Serdecznie dziękuję!
Tomo: Jen la placo! Kaj la muzeo estas inter la katedralo kaj la kafejo.	Oto plac! A muzeum jest między katedrą a kawiarnią.
Ana: Kafejo! Unue mi iras en la kafejon, poste en la muzeon!	Kawiarnia! Najpierw idę do kawiarni, potem do muzeum!
Tomo: Ana kaj kafo – ĉiam kune!	Ana i kawa – zawsze razem!

Nowe słowa

Esperanto	Polski	Uwagi
muzeo	muzeum
parko	park
katedralo	katedra	preĝejo „kościół”
placo	plac (w mieście)
ponto	most
strato	ulica
stacidomo	dworzec kolejowy	stacio „stacja” + domo „budynek”
kafejo	kawiarnia	kafo + -ej- „miejsce”
hotelo	hotel
butiko	sklep
scii	wiedzieć	Mi ne scias. „Nie wiem.”
demandi	pytać
bezoni	potrzebować
urba	miejski	od urbo
rekte	prosto
dekstre	po prawej	dekstren „w prawo”
maldekstre	po lewej	maldekstren „w lewo”
proksime	blisko	malproksime „daleko”
piede	pieszo	od piedo „stopa”
unue	najpierw, po pierwsze	od unu „jeden”
kune	razem
tiu	tamten, ten	tiu sinjorino „tamta pani”
kien	dokąd	kie + -n kierunku
tien	tam (kierunek)	tie + -n kierunku
koran dankon	serdecznie dziękuję	dosłownie „serdeczne dzięki”
promeni	spacerować, iść na spacer	Mi promenas en la parko.
salti	skakać
tablo	stół
sidi	siedzieć
eniri	wchodzić, wejść	en „w” + iri „iść”
turniĝi	skręcać (zmieniać kierunek)	Turniĝu dekstren! „Skręć w prawo!” (-iĝ-: lekcja 10; rozkazy: lekcja 11)

Gramatyka

Najczęstsze przyimki

Przyimek pokazuje, gdzie coś jest albo jak rzeczy odnoszą się do siebie. Esperanto ma ich 33; tu poznasz te, których potrzebujesz najpierw. Wszystkie znajdziesz na stronie o przyimkach.

Esperanto	Polski	Przykład
en	w	en la parko – w parku
sur	na	sur la placo – na placu
sub	pod	sub la ponto – pod mostem
apud	obok	apud la katedralo – obok katedry
inter	między	inter la muzeo kaj la kafejo – między muzeum a kawiarnią
antaŭ	przed	antaŭ la hotelo – przed hotelem
malantaŭ	za, z tyłu	malantaŭ la muzeo – za muzeum
post	po; za	post la ponto – za mostem
ĉe	przy; u	ĉe Tomo – u Toma
al	do, ku	al la muzeo – do muzeum
de	od; z	de la stacidomo – od dworca
el	z (od środka)	el la kafejo – z kawiarni
ĝis	aż do	ĝis la ponto – aż do mostu
tra	przez	tra la parko – przez park
ĉirkaŭ	wokół	ĉirkaŭ la placo – wokół placu
kun	z	kun Ana – z Aną
sen	bez	sen kafo – bez kawy
por	dla	por Tomo – dla Toma
pri	o	pri la urbo – o mieście

Po przyimku rzeczownik zwykle nie ma -n: kun pano, en la parko.

Dla Polaka to wyzwolenie: polskie przyimki żądają różnych przypadków („z chlebem”, „bez chleba”, „do parku”, „w parku”), a w esperanto rzeczownik po przyimku zostaje bez zmian. Pułapka: po polskim „do” stoi dopełniacz, więc nie dopisuj -n. Mów al la parko, nie al la parkon.

Kierunek: przyimek + -n

Po przyimkach miejsca, takich jak en, sur, sub i antaŭ, końcówka -n pokazuje ruch do miejsca. Bez -n czynność dzieje się w tym miejscu. To jedyny wyjątek od zasady „po przyimku nie ma -n”; pełne wyjaśnienie znajdziesz na stronie o bierniku.

Miejsce (bez -n)	Kierunek (z -n)
Mi promenas en la parko. – Spaceruję w parku.	Mi iras en la parkon. – Idę do parku (do środka).
La kato saltas sur la tablo. – Kot skacze po stole.	La kato saltas sur la tablon. – Kot wskakuje na stół.
Ana sidas en la kafejo. – Ana siedzi w kawiarni.	Ana eniras en la kafejon. – Ana wchodzi do kawiarni.

miejsce (gdzie?)

Mi promenas en la parko.

Spaceruję w parku.

kierunek (dokąd?)

Mi iras en la parkon.

Idę do parku.

miejsce (gdzie?)

La kato saltas sur la tablo.

Kot skacze po stole.

kierunek (dokąd?)

La kato saltas sur la tablon.

Kot wskakuje na stół.

Tę samą różnicę zna polszczyzna! „Kot siedzi na stole” (miejsce, miejscownik), ale „kot wskoczył na stół” (kierunek, biernik); „leży pod stołem”, ale „wpełzł pod stół”. Po polsku zmienia się końcówka przypadka, a w esperanto dodajesz tylko -n.

Al, ĝis i el nie wymagają -n

Niektóre przyimki same pokazują ruch, więc nigdy nie dostają -n: al la muzeo „do muzeum”, ĝis la ponto „aż do mostu”, el la kafejo „z kawiarni”. Al mówi o celu; en …-n mówi, że wchodzisz do środka.

Esperanto	Polski
Ni iras al la muzeo.	Idziemy do muzeum (w jego stronę).
Ni iras en la muzeon.	Wchodzimy do muzeum (do środka).
Ni venas el la muzeo.	Wychodzimy z muzeum.

Przysłówki kierunku: -en

Przysłówki miejsca też dostają -n dla kierunku: hejme „w domu” → hejmen „do domu”, dekstre „po prawej” → dekstren „w prawo”, kie „gdzie” → kien „dokąd”, tie „tam” → tien „tam (w tamtą stronę)”. Kie i kien odpowiadają polskim „gdzie” i „dokąd”.

Esperanto	Polski
Kie vi estas? – Hejme.	Gdzie jesteś? – W domu.
Kien vi iras? – Hejmen.	Dokąd idziesz? – Do domu.
Turniĝu dekstren.	Skręć w prawo.

Ćwiczenia

Ćwiczenia do lekcji 9

Co znaczy Mi iras en la parkon?
„Spaceruję po parku.”„Idę do parku (do środka).”„Wychodzę z parku.”
Odpowiedź
„Idę do parku (do środka).”
Wybierz: La kato saltas ___ („na stół”).
sur la tablosur la tablonal la tablon
Odpowiedź
sur la tablon
Wybierz: Ni iras ___ („do muzeum”).
al la muzeoal la muzeonen la muzeo
Odpowiedź
al la muzeo
Przetłumacz na esperanto: „Muzeum jest obok katedry.” (oba rzeczowniki z rodzajnikiem la)
Odpowiedź
La muzeo estas apud la katedralo
Który przyimek znaczy „między”?
intersubtra
Odpowiedź
inter
Przetłumacz, używając jednego słowa pytającego o kierunek („dokąd”): „Dokąd idziesz?”
Odpowiedź
Kien vi iras
Przetłumacz na esperanto: „Idę do domu.”
Odpowiedź
Mi iras hejmen
Wybierz: La libro estas ___ („na stole”).
sur la tablosur la tablonal la tablo
Odpowiedź
sur la tablo
Przetłumacz na esperanto: „za mostem”
Odpowiedź
post la ponto

Kącik kulturalny

Setki ulic, parków i mostów na świecie nazwano na cześć twórcy esperanta, Zamenhofa – od Polski i Litwy po Izrael i Brazylię. W Polsce są to między innymi ulica Zamenhofa w Warszawie i Centrum im. Ludwika Zamenhofa w Białymstoku. W Wiedniu możesz zwiedzić Muzeum Esperanta Austriackiej Biblioteki Narodowej, założone w 1927 roku przez Hugona Steinera i mieszczące się w Palais Mollard od 2005 roku. Więcej o L. L. Zamenhofie.

Częste pytania

Czym różni się al la parko od en la parkon?

Al la parko znaczy „w stronę parku” – może tylko do bramy. En la parkon znaczy „do środka parku” – kończysz w jego wnętrzu. Oba opisują ruch, choć po polsku oba tłumaczymy „do parku”.

Czy en zawsze znaczy „w”?

Tak, gdy chodzi o miejsce: en la urbo „w mieście”. Z -n znaczy „do”. Esperanto używa en także w określeniach czasu, jak en Julio „w lipcu” i en 1887 „w 1887 roku”.

Dlaczego w dialogu jest dek minutojn z -n?

Bo dek minutojn jest dopełnieniem czasownika bezonos „będzie potrzebować”. To ten sam biernik, który pojawił się w lekcji 5.

#Dialog

#Nowe słowa

#Gramatyka

#Najczęstsze przyimki

#Kierunek: przyimek + -n

#Al, ĝis i el nie wymagają -n

#Przysłówki kierunku: -en

#Ćwiczenia

#Kącik kulturalny

#Częste pytania

#Czym różni się al la parko od en la parkon?

#Czy en zawsze znaczy „w”?

#Dlaczego w dialogu jest dek minutojn z -n?

#Źródła